Lata dwudzieste w Sowietach, to epoka o niepowtarzalnej atmosferze. Epoka, która na długo, na wiele dziesięcioleci, cieszyła się zachwytem światowej liberalnej społeczności jako jaśniejący niebywałą wspaniałością eksperyment społeczny. Z wielką zwłoką i nie wszędzie nastąpiło otrzeźwienie. А kto tego trującego powietrza w owej atmosfery wtedy naprawdę łyknął — ten do dziś, z pewnością, teraz już zszedł z Ziemi. Wyjątkowość tej trucizny, wtedy się szerzącej, polegała na klasowej jego brutalności i barwnej tęczy obietnic tworzenia bezprecedensowego nowego świata, jak też nowości w stosunkach wzajemnego odnoszenia się do siebie ludzi, w przeformowaniu całej gospodarki kraju, warunków bytu i struktur rodzinnych, w społecznych, rozmiarach migracji i liczbie biorącej w tym udział. I w samej rzeczywistości zmiany te były kolosalne. „Wielki przyrost” ludności żydowskiej w stolicy wynikał z różnych, już omawianych przez nas powodów, rozpoczął się już w pierwszych latach rządów komunistycznych. Autorzy żydowscy o tych czasach piszą kategorycznie: „tysiące Żydów z licznych miasteczek i miast południowej Rosji, już od początku roku 1917, przybyło na stałe do Moskwy, Petersburga, Kijowa na spotkanie nowego, prawdziwego życia”. Wielkimi falami Żydzi napływali do Leningradu i do Moskwy”. Encyklopedia żydowskich podaje następujące liczby: „Setki tysięcy Żydów przeniosły się do Moskwy, Leningradu i innych głównych ośrodków”. „W 1920 roku w Moskwie było około 28 tysięcy Żydów, w 1923 – około 86 tysięcy, a według spisu dokonanego w 1926 roku – 131 tysięcy, 1933 – 226.500″. Pół żartem mówiono w tym czasie w Odessie, że „nastała moda na Moskwę”. Lurie-Łarin, fanatyczny i sprawny kierownik „komunizmu wojennego”, napisał, że „w pierwszych latach nowej władzy porzuciło miasteczka „nie mniej jak milion” Żydów. W roku 1923 mieszkało w dużych miastach „już … prawie 50% ogółu ludności żydowskiej Ukrainy, a ponadto z Ukrainy i Białorusi” Żydzi masowo przemieszczali się do Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej (tj. na tereny tzw. „wewnętrznych prowincji”, uprzednio zakazanych dla pobytu Żydów), na Zakaukazie i do Azji Środkowej, a wielkość tych przemieszczeń żydowskich sięgała liczby pół miliona, podczas gdy cztery piąte – do RFSRR, w tym co piąty migrant – do Moskwy. M. Agurski uważa te dane Larina „za znacznie zaniżone i wskazuje, że te zmiany demograficzne zakłóciły „podstawowe interesy mieszkańców Rosji”. W czasie komunizmu wojennego, jednocześnie z „zakazem prywatnego handlu i ograniczenia pracy rzemieślniczej”, wprowadzono dla „byłych”, tzn. ludzi ze złym „pochodzeniem społecznym”- specjalną kategorię ludzi tzw. „liszeńców”, czyli ludzi pozbawionych wszelkich praw obywatelskich. W ten sposób wielu Żydów zakwalifikowano do kategorii „liszeńców” i pozbawiono ich praw obywatelskich” i „pozbawiono prawa wyborczego”. Niemniej jednak, migracja ludności żydowskiej z Białorusi w głąb ZSRR, głównie do Moskwy i Leningradu, nie uległa zahamowaniu. Przenosili się Żydzi do krewnych, do tych którzy nie byli pozbawieni praw obywatelskich, którzy udzielali im pomocy, zresztą na zasadzie wzajemnej samopomocy. Według spisu ludności z 1926 r. w … Czytaj dalej Aleksander Sołżenicyn: Rola Żydów w systemie sowieckim