GEN. IZYDOR MODELSKI: WOJSKOWE PRZYCZYNY KLĘSKI WRZEŚNIOWEJ 1939 r. CZEŚĆ I.1

Modelski Izydor generał dywizjiSikorski Władysław generał

Prezentujemy w czterech odcinkach Raport – analizę, głównie wojskową, przyczyn największej klęski w dziejach Polski, sporządzoną we wrześniu 1941 r. przez gen. Izydora Modelskiego na zlecenia Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego. Rzetelna analiza przyczyn klęski, zawarta w Raporcie umożliwia wyciąganie wniosków z błędów po to, aby ich więcej nie popełniać. Natomiast zaniechanie takiej analizy i tworzenie bezrozumnej legendy, jest haniebne i karygodne. Historię trzeba odkłamywać, ponieważ prawda, także gorzka, wyzwala i uczy, zarówno człowieka jak i Naród. Niestety w czasach 26 letniej „transformacji” mamy podobną sytuację, lecz jeszcze szybszego i bardziej skutecznego rozkładu Państwa Polskiego i polskiej armii, tak jak wtedy od zamachu majowego w 1926 r, czyli nielegalnego0 puczu, dokonanego przez Józefa Piłsudskiego. Dlatego w pełni zasadna jest mądra myśl wybitnego polskiego pisarza Stefana Żeromskiego, że „trzeba rozrywać rany polskie by się nie zabliźniły blizną podłości”. Raport będzie zaprezentowany w czterech kolejnych odcinkach według poniższego spisu treści.

Redakcja KIP

 

 

L. dz. 1740/I.G.Zl./41.       ŚCIŚLE TAJNE!

L. ew. Nr 1

Wykonano w dwóch egzemplarzach:

- Naczelny Wódz, generał broni Wł. Sikorski

  1. ew. Nr. 1

- Generał brygady dr I. Modelski

  1. ew. Nr. 2

Londyn, 1 września 1941 r.

We wrześniu I939r. były błędy kary­godne poprzedniego Rządu. Były błędy i niezrozumiałe, a fatalne niedociągnięcia by­łego Naczelnego Dowództwa.

Generał Władysław Sikorski

 14 maja 1941 r.

 

SPIS TREŚCI

- Słowo przedwstępne

- Wstęp

- Wojskowe przyczyny klęski jesiennej w 1939 roku

- I – Przed wojną

1) okres od maja 1926 do maja 1935 roku   

  • Dowódcy armii
  • Ministerstwo Spraw Wojskowych
  • Sztab Główny

2) okres maj 1935 – marzec 1939 roku           

- II – W przededniu wojny

- III – Podczas wojny

- Zakończenie        

- Epilog

- Klucz dziennika byłego Biura Rejestracyjnego

SŁOWO PRZEDWSTĘPNE

 Uprzytomnijmy sobie wypadki, które przeżyliśmy. Jeżeli można w ogóle mówić o „popularności” wojny w Narodzie tak miłującym pokój, tak do głębi duszy katolickim i tak pracowi­tym, jak Naród Polski — to ta wojna była popularna we wszystkich warstwach ludności polskiej. Słuszność obiektywna była, bowiem tak wyraźnie po naszej stronie, a niecne zamiary niemieckie — zwłaszcza po zaborze Austrii, Kłajpedy i Czecho­słowacji— w stosunku do Polski tak oczywiste w całej swej bru­talnej nagości i ohydzie, że wywołały żywiołowy i instynktowny odruch poczucia konieczności samoobrony. Nigdy bodaj w swej tysiącletniej historii Naród Polski nie był tak zwarty i tak jed­nolity w silnej i niezachwianej woli odparcia wroga – najeźdźcy.

Naród kochał przy tym swe wojsko i miał do tego wojska pełne zaufanie, wyhodowane długoletnią propagandą rządową.

Wierzył, że sprzymierzony z Francją i Anglią odniesie nad Niemcami zwycięstwo.

Utwierdzały go w tym przekonaniu o naszej jakoby niezniszczalnej sile artykuły prasy zależnej o naszej „mocarstwowości” i buńczuczne wystąpienia i przemówienia wysokich dygnitarzy rządowych i partyjnych (sanacyjnych) w rodzaju osławionego „nie damy nawet guzika” lub sloganów jak „silni, zwarci, gotowi”, poza tym fatalna nasza propaganda w radio i prasie, podkreślająca rzekome lub przejaskrawione słabe strony wojska niemieckiego czy przygotowań niemieckich do wojny, równo­cześnie przemilczająca niesłychaną dysproporcję sił Polski i Nie­miec, jak w ogóle całego potencjału wojennego, tak różnego po jednej i po drugiej stronie.

Naród — w swej całości — wierzył, że wojsko polskie jest gotowe do wojny, „zapięte na ostatni guzik”. Ogromna więk­szość oficerów zawodowych, z powodu „tajemnicy”, też nie wiedziała jak rzeczy naprawdę stoją i wierzyła — jak cały Naród — w naszą gotowość. Dziś wszyscy wiedzą, że było inaczej. Ex nihilo — nihil, czyli „z pustego — nie nalejesz”. Toteż wynik mógł być tylko jeden.

Znamy dramatyczny przebieg kampanii i tragiczne następ­stwa klęski. Kto znał dobrze Niemców w ogóle, a hitlerowców w szczególności, ten musiał sobie zdawać sprawę, że ta wojna, w razie klęski, nie będzie zwykłą przegraną wojną z utratą takiej czy innej prowincji na rzecz zwycięzcy. Studium Mein Kampf musiało rozwiać ostatnie pod tym względem złudzenia niepo­prawnych germanofilów lub upartych rusofobów i innych nie­realnie oceniających sytuację optymistów. Tym większa odpo­wiedzialność tych, którzy nie zrobili wszystkiego, co w ludzkiej mocy, aby Naród uchronić od klęski.

Po wrześniu Naród zamilkł i zamarł w trwodze pod terrorem.

Ale zdrowy duch Narodu domagał się instynktownie od pierwszej chwili po klęsce jesiennej 1939 r. i domaga się nadal bezustannie, jak to wiemy z licznych odgłosów, dochodzących z kraju, stwierdzenia, kto był i jest odpowiedzialny za tę nie­bywałą klęskę. Zbyt okropny los spotkał Naród i Państwo, aby winni mieli ujść bezkarnie. Poza tym ta klęska, kompromi­tująca fatalnie nasze naczelne władze wojskowe i nasz Sztab Generalny na długie lata w oczach fachowców całego świata, poderwała również kompletnie zaufanie najszerszych warstw Narodu do polskiej generalicji i polskich oficerów sztabowych. To jest jedna z największych win tych, co zawinili i największa krzywda tych, co są niewinni, to jest ogółu polskiego korpusu oficerskiego. Wykorzystując ten fakt różni niesumienni publi­cyści na naszym terenie emigracyjnym, rozmyślnie uogólniając fakty i do reszty podrywając bezkarnie podstawowy element dyscypliny w Wojsku Polskim, jakim jest zaufanie do starszych i przełożonych, nie wyłączając obecnego Naczelnego Wodza i obecnego Sztabu („Nie wszystkie mózgi są zdolne do tego, by brać naukę z doświadczeń. Ale są poza tym jeszcze ludzie mło­dzi i ludzie, którzy przemyśleli wrzesień itd.” Wiadomości Polskie Nr 20 (62) z 18 maja 1941r.). To jest okropna krzywda, wyrządzona dobru Narodu i przyszłego Państwa.

Toteż obiektywne stwierdzenie, jak było, dlaczego tak było i czy mogło być inaczej, to znaczy lepiej, jest nakazem sumienia i honoru każdego zdrowo myślącego i dale­kowzrocznego Polaka, miłującego Ojczyznę nie frazesami, ale czynem. Z odpowiedzi na powyższe pytania wynikną częstokroć rewelacyjne dane. Skończą się różne legendy, bazujące na kłamstwie, napiętnowani będą indywidualnie winni.

Wielu z nich czuje to przez skórę. Toteż przemyślana i zorganizowana ich samoobrona, od pierwszej chwili, gdy tylko „nieco porośli w piórka”, polegała na nieprzebierającym w środkach, silnym i wszechstronnym, bardzo sprytnym i podstępnym ataku na byłe Biuro o Rejestracyjne. — Poza tym oficerów, którzy w nim z całym zapałem i z całą bezstronnością na rozkaz Naczel­nego Wodza (a nie z własnej woli) pracowali, starano się „wykończyć”, podrywając ich opinię fachową, robiąc z nich tumanów i ośmieszając ich z powodu takich czy innych przeko­nań. U nich są oni na czarnej liście.

W rozkazie datowanym w Paryżu dnia 12 marca 1940 roku Naczelny Wódz i Minister Spraw Wojskowych, Pan Generał Władysław Sikorski ogłosił wojsku polskiemu: „…działalność tego Biura jest konieczna i pożyteczna… dzięki pracy Biura Rejestracyjnego ujawniono wiele poważnych nadużyć i wyeliminowano szereg jednostek, niegodnych służby w wojsku polskim i plamiących mundur narodowy../.

Podsunięto chytrze argument, że dochodzenia byłego Biura Rejestracyjnego „podrywają dyscyplinę”.

Argument, nie tylko obliczony na ludzką naiwność i mający pozory słuszności, ale godzący pośrednio w Naczelnego Wodza i bezwzględnie go obrażający. Nie ukaranie winnych, ale ich bezkarność szerzy ferment i podrywa dyscyplinę w wojsku polskim i w społeczeństwie oraz powoduje upadek dyscypliny i zaufania do Naczelnego Wodza.

Naczelny wódz stwierdza to sam w wyżej wymie­nionym rozkazie „W tych warunkach ten będzie mógł określać zeznania, w Biurze składane, jako denuncjacje, podważanie autorytetu itp., kto sam nie ma czystego sumienia, lub, którego przesadna wrażliwość pochodzi z próżności i pychy.

lustitia est fundamentum regnorum. W praworządnym państwie karzącą rękę sprawiedliwości musi odczuć na sobie każdy winny bez względu na zajmowane stanowisko, tytuł, i stopień, pochodzenie, stosunki, majątek itp. i to silnie i natychmiast. Inaczej pojęta sprawiedliwość będzie oczywistą niesprawiedliwością, czyli nierządem. A niesprawiedliwość musi nie­uchronnie doprowadzić do ponownego upadku Państwa, w jakichkolwiek by ono granicach i choćby w najkorzystniejszych warunkach powstało po tej wojnie do nowego, niepodległego bytu. Salus Rei publicae suprema lex. I tylko w czystej miłości Ojczyzny należy szukać genezy tej pracy, aby ucząc się na błę­dach popełnionych i wyciągając z nich odpowiednie wnioski, uniknąć tych samych błędów w przyszłości.

Poniższa „Próba syntezy wojskowych przyczyn klęski w kampanii jesiennej 1939 r. w Polsce” — poza własną pracą myś­lową, analizą przyczyn i skutków oraz poza własnymi obserwa­cjami i własnym doświadczeniem nabytym w długoletniej pracy w Sztabie Głównym i w G.I.S.Z. i 17-dniowej w Naczelnym Dowództwie — bazuje na uwagach i spostrzeżeniach, zawartych w sprawozdaniach:

21       — generałów i dowódców Wielkich Jednostek,

61       — oficerów Sztabu Generalnego i pracujących w szta­bach,

9          — dowódców piechoty dywizyjnej i artylerii dywizyjnej,

21       — dowódców pułków,

13       — dowódców batalionów (dywizjonów i innych majo­rów),

37       — dowódców pododdziałów,

117     — młodszych oficerów,

razem             — na 279 sprawozdaniach, z czego przeszło 200, a więc około 4/5, są    sprawozdaniami oficerów zawodo­wych.

Wykorzystanie do tej pracy jeszcze większej ilości sprawo­zdań i innych materiałów, będących do dyspozycji, było w danych warunkach i w określonym terminie — ponad siły jed­nego człowieka.

 WSTĘP

 Źródeł klęski wrześniowej można się doszukiwać bardzo daleko i bardzo głęboko. 123 lata niewoli Narodu z wszystkimi jej następstwami tak natury psychicznej jak i moralnej i mate­rialnej niewątpliwie zaciążyły ujemnie na stopniu możliwości zdrowego rozwoju odrodzonego Państwa Narodu Polskiego. Nieobecność niepodległej Polski wśród wolnych narodów Europy w XIX wieku, „wieku pary i elektryczności”, zdobyczy kolonialnych oraz stosunkowo łatwego, szybkiego i niesłychanego bogacenia się krajów europejskich przy jednoczesnym ucisku gospodarczym i tłumieniu we wszystkich dziedzinach rozwoju ziem polskich, zepchnęły ludność polską na dno nędzy i stawiły Polskę na jednym z ostatnich miejsc w Europie pod względem cywilizacyjnym, przemysłowym i ekonomicznym. Zniszczenie kraju podczas wojny światowej i nieotrzymanie na jego odbu­dowę odszkodowań wojennych zaciążyło również złowrogo na naszej Niepodległości. Traktat Wersalski, pozostawiając Prusy Wschodnie i Śląsk Opolski oraz dawne powiaty Wielkopolski jak Babimost, Kargowę, Międzyrzecz, Gorzów nad Wartą, Piłę i Złotów przy Rzeszy Niemieckiej, zawierał już sam w sobie zarodek przyszłej naszej klęski ze strategicznego punktu widzenia. Doszły inne fatalne obciążenia, jak długi wojenne i przede wszystkim „traktat mniejszościowy”, który z góry stworzył „państwo w państwie”, rozsadzał organizm Polski od wewnątrz i dał elementom wrogim państwowości polskiej szerokie pole do działalności destrukcyjnej, a państwom obcym pretekst i prawo do mieszania się w sprawy czysto wewnętrzne Państwa Polskiego. Traktat ten stworzył przede wszystkim „obywateli uprzywilejowanych”, należących do mniejszości, którzy nie tylko o uzyskanie Niepodległości nie starali się i nie walczyli, ale przeciwnie: w ogóle jej nie chcieli i wrogi swój stosunek do Polski na każdym kroku manifestowali, i „obywateli 2-ej klasy”, rdzennych Polaków, którzy od kilku pokoleń i przez długie lata dla Polski cierpieli prześladowania, o nią walczyli, jej pragnęli i do niej dążyli. Trudno chyba o bardziej paradoksalne i bardziej i upokarzające położenie Polaka we własnym Państwie. Doszły do tego niezrozumiałe błędy własnych rządów. Nawet tych nielicznych furtek, które nam pozostawił traktat wersalski i pozostałe traktaty pokojowe, nie tylko, że nie umieliśmy wykorzystać dla dobra Polski, ale je nawet zatrzaskiwaliśmy. Żeby tylko jeden przykład przytoczyć: traktat wersalski dawał nam prawo usunięcia wszystkich Niemców, 1) którzy optowali na rzecz Niemiec, 2) którzy przybyli na nasze ziemie zachodnie po 1908 r., to jest po roku ustawy pruskiej o wywłaszczeniu. (Pozostanie tajemnicą, dlaczego nasi delegaci w Wersalu nie umieli przeforsować, jako tej daty, przynajmniej roku 1885, więc roku założenia pruskiej komisji kolonizacyjnej! Sprawiedliwość wymagałaby cofnięcia się do r. 1772, to jest daty pierwszego rozbioru). Dość, że nawet z tego postanowienia traktatu wersalskiego nie umieliśmy skorzystać. Dopóki Wielkopolska była i „zbuntowaną prowincją pruską”, a rządy w niej sprawowała Naczelna Rada Ludowa, Niemcy opuszczali ją masowo. Po ratyfikacji traktatu i przyłączeniu Wielkopolski również formalnie i prawnie do Macierzy (a w Warszawie największymi wpływami cieszył się poseł niemiecki hrabia Kessler), wyjazd Niemców do Rzeszy zmalał do minimum. Jeżeli raz na kilka miesięcy pociąg z „optantami” mijał Zbąszyń, cały aparat propagandy republiki weimarskiej rozgłaszał to po całym świecie w tysiącach artykułów z licznymi ilustracjami, jako rzekomy dowód prześladowania mniejszości niemieckiej. Nasza osławiona, zawsze nieudolna pro­paganda nie umiała się temu przeciwstawić. Prawdopodobnie z lenistwa i z braku sumienności przeważnie w ogóle milczała. Nasze M.S.Z. było stale w defensywie. W końcu, w układzie wiedeńskim z sierpnia 1924 roku Minister Spraw Zagranicznych, Aleksander Skrzyński, „zrezygnował” wobec p. Stresemanna w imieniu Polski z tego uprawnienia.

Łatwo było p. Skrzyńskiemu rezygnować z cudzego i być hojnym nie z własnej kieszeni, choć taka krótkowzroczność jego polityki dyskwalifikuje go jako dyplomatę, a rzuca podejrzenie na jego patriotyzm. Gorzej, że nawet nie rozumiał, jaką krzywdę wyrządził Polsce w ogóle, a ziemiom zachod­nim w szczególności. Gdy przy dyskusji nad ratyfikacją tej nie­zrozumiałej i niecnej umowy przemawiała w sejmie Zofia Sokolnicka, gorąca patriotka, Wielkopolanka i Wielka Polka, prze­śladowana przed rokiem 1914 i więziona przez policję pruską za swoją pracę narodową, współpracowniczka i wielka zaufana Hen­ryka Sienkiewicza z czasów vevey’skich i Romana Dmowskiego z czasów paryskich, pan Aleksander hr. Skrzyński uważał za stosowne zironizować jej rzeczowe argumenty odnoś­nie niebezpieczeństwa niemieckiego i legalizowania przez nasz własny polski Rząd pracy eksterminacyjnej Bismarcka, Capriviego, Bulowa i Bethmann-Hollwega. W sukurs panu ministrowi Skrzyńskiemu przyszła nazajutrz cała prasa niemiecka na terenie Polski, a Neue Lodzer Zeitung, chwaląc „dalekowzroczną” poli­tykę tego dyplomaty „na miarę europejską”, i tak schlebiwszy snobizmowi polskiego ministra (to samo działo się później za Becka) umieściła, ośmieszając czcigodną i prawie niewidomą pos­łankę, trawestację wiersza Goethego Der Erlkönig pod tytułem: Sophia sah Geister am hellichten Tage…

Nie po raz pierwszy i nie po raz ostatni nasze M.S.Z. fatalną polityką utrudniało lub wręcz uniemożliwiało naszą przy­szłą skuteczną obronę… Błędna polityka M.S.Z. była nieomal przez całe 20-lecie niepodległości jedną z większych przyczyn klęski wrześniowej (Rapallo, Wiedeń, Zaolzie).

Przykładów takich można by przytoczyć wiele. „Taka poli­tyka” mniejszościowa (choćby tylko na tym jednym, to jest niemieckim odcinku) rozzuchwalała Niemców[1], cieszących się pieczołowitą opieką władz polskich, pogłębiała i tak już głęboki „kompleks niższości” Polaków w stosunku do Niemców i – co w najgorsze — odbierała szerokim warstwom najbardziej patriotycznej ludności polskiej zaufanie do Rządu i jego polityki. Wszędzie węszono i widziano wpływy „anonimowego mocarstwa” i pracę świadomą na szkodę Polski, a pour le roi de Prusse, i tak było aż do końca.

Bo też najczarniejszą hipoteką, zostawioną Polsce przez długoletnich zaborców, było zarażenie duszy polskiej miazmatami nihilizmu rosyjsko-azjatyckiego i zatrucie jej poglądami liberalistyczno-ateistycznymi niepolskiego i niearyjskiego pochodzenia.

Na takim tylko podłożu mogło powstać to wszystko, co w Polsce niepodległej przeżyliśmy, a co było tak niezrozumiałym dla zdrowej duszy polskiej — 20 lat Niepodległej Polski to bezustanna walka światopoglądu azjatycko-nihilistycznego z wszystkim, co dotychczas było Polakom święte, więc Bogiem, Kościołem nacjonalizmem polskim i polską tradycją (wykpiwanie „Cudu nad Wisłą”, wygnanie Sienkiewicza ze szkół średnich, zakaz Przewodnika Katolickiego i „Krucjaty Eucharystycznej”, propaganda świadomego macierzyństwa” — 200.000 dzieci zabijano w łonie matek co rok w Polsce — wygnano łacinę i grekę ze szkół).

Chora dusza polska i w następstwie zgnilizna moralna jest największą i zasadniczą przyczyną naszej klęski militarnej w 1939 r.

Gdy w roku 1871 staremu Moltkemu po powrocie do stolicy robiono w Berlinie owację z powodu przeprowadzenia zwycięskiej przeciw Francuzom wojny, Szef Sztabu Generalnego pruskiego — a w tej chwili już też niemieckiego — skromnie oświadczył: Diesen Feldzug hat der preussische Volksschullehrer gewonnen.

Ale też pruski nauczyciel uczył patriotyzmu i porządku, posłuchu i obowiązkowości, a nie uprawiał polityki — tym bardziej nie polityki przeciwpaństwowej czy stanowej — a pruskie podręczniki szkolne były pełne patriotycznych wierszy i czytanek, opisów i opowiadań, zaczerpniętych z bohaterskich zwycięstw wojska pruskiego i wysławiających wielkość Niemiec, a o Bogu bynajmniej nie milczały, ale go stawiały na pierwszym miejscu.

Znaliśmy podręczniki polskie naszych dzieci.

W drodze do niepodległości większość Polaków zgubiła nie­stety miłość Boga i Ojczyzny. Puste miejsce wypełniła frazesami demagogicznymi, radykalnymi i zupełnie obcymi umysłowości polskiej, a podsycanymi przez utajoną, podziemną propagandę niemiecką i sowiecką.

Dusza polska była chora, mentalność rządzących była obca mentalności Polaków, przesiąkniętych starodawną kulturą łacińską. Nienawiść „elity” sanacyjno-legionowej do wszystkiego, co z ducha naprawdę polskie i katolickie, była notorycznie znana i zdumiewająca i niezrozumiała… dla prawdziwego Polaka. Jej zewnętrznym przejawem była umysłowość, rzekomo „polska” i rzekomo „elitarna”, która Naród Polski, naród Chrobrego, Jagiellonów i Sobieskiego, naród królowej Jadwigi, Stanisława Kostki i Andrzeja Boboli, naród Zamoyskich, Żółkiewskich, Chodkiewiczów, Kościuszki i obrońców Olszynki, naród Kocha­nowskiego, Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego, Sienkiewicza i Wyspiańskiego nazywała publicznie „narodem idiotów”.

Prasa niemiecka zahuczała radością i roztrąbiła to triumfal­nie na cały świat. A „kompleks niższości” ogółu Polaków pod­niósł się o kilka stopni.

Takie „wychowywanie” Narodu naśladowane przez niedouczonych i złych uczniów też było jedną z przyczyn klęski wrześniowej.

Ta sama, niepolska „mentalność” zrodziła metody „wy­chowawcze”, godzące nie tylko w ambicję i honor osobisty jednostek, ale podrywające zupełnie wszystkie te pojęcia, które przyjęliśmy od dawna nazywać patriotyzmem, w najgłębszym, najszerszym i w najczystszym tego słowa znaczeniu. Mało tego: te metody wychowawcze doprowadziły powoli do zupełnego zaniku zaufania do poczynań Rządu i władz państwowych, pozbawiły je autorytetu w oczach szerokich warstw ludności, pozbawiły Naród wiary nie tylko w słuszność i celowość zam­ierzeń rządowych, ale w ogóle w patriotyzm i honorowość członków Rządu i jego organów wykonawczych. Powstał komp­letny chaos pojęć. I znów smutny paradoks: Rząd przeciwsta­wiając Państwo Narodowi i Kościołowi robił wszystko, co w ludzkiej mocy, aby to Państwo zniszczyć przez niszczenie pod­staw, na których może jedynie wyrosnąć Wielkość Narodu i jego ram organizacyjnych, to jest Państwa; podrywał wiarę w Boga, walczył z Kościołem i z polskim patriotyzmem, odrzuca­nym jako „nacjonalizm”, zwalczał prawo, może dlatego, że sam wyszedł z rokoszu, więc bezprawia. Reasumując, Rząd Polski zwalczał konsekwentnie uosobienie tych dwóch nierozerwalnych pojęć tkwiących w duszy każdego Polaka, to jest polski nacjonalizm i katolicyzm, Rząd Polski rządził bezprawnie wbrew Narodowi i ponad nim. Na tysiąc przykładów, choć kilka:

- w szkołach zwalczano literaturę piękną, jak Sienkiewicza, K. H. Rostworowskiego i tym podobnych, narzucano młodzieży brudną lekturę Boy-Żeleńskiego i bezwartościową Kadena-Bandrowskiego, itp.,

- młodzież polską prześladowano, bito, rozpędzano za objawy akcji narodowej i katolickiej[2], gdy w tym-samym czasie młodzież niemiecka ćwiczyła bezkarnie pod okiem i pod opieką władz polskich w obozach letnich musztrę, służbę polową itp.(Nowy Tomyśl, Gniezno, Pomorze), gdy ta młodzież niemiecka wyjeżdżała na lato przez Gdańsk do Rzeszy na „przeszkolenie wojskowe narodowo-socjalistyczne, a wyjeżdżała… za zniżkowe, a nieraz darmowe polskie bilety kolejowe (proces Barbary von Mendorff ze Zdziechowej pod Gnieznem)”,

- zakazano w szkołach dzieciom należenia do (czysto dewocyjnej) organizacji „Krucjata Eucharystyczna”, czytania Przewodnika Katolickiego (pisanego na bardzo wysokim poziomie, na którym wychowało się kilka pokoleń wielkopolskich, a który bezustannie szykanowała policja pruska); na wiosnę 1939 roku przeszło 500 szkół powszechnych nie miało katechetów… i nauki religii, gdyż „polskie” (chyba tylko z nazwy) władze szkolne wbrew rozumowi, racji stanu, umowie z Watykanem (konkordatowi) i woli Rodziców po prostu księży samowolnie do szkół nie dopuszczały — w myśl dyrektyw komunizującego Związku Nauczycielstwa Polskiego (enuncjacja Episkopatu polskiego) – a stworzono „straże przednie” i tym podobne inne organizacje, które kompletnie demoralizowały wrażliwe, młodociane charaktery z tej przyczyny, że tylko przynależenie do nich oraz abonowanie i czytanie bezbożniczego i duchem niepolskiego pisemka Płomyk i Płomyczek dawały im różne prerogatywy i dobre stopnie w naukach. Było to wydawnictwo (osławionego i bezbożniczego i komunizującego Związku Nauczycielstwa Polskiego, przeciw któremu musiał pod wpływem opinii publicznej wystąpić nawet Sławoj. Młodzież należąca do Straży Przedniej musiała też zeznawać, jakie gazety czytają Rodzice, co zwłaszcza w rodzinach urzędniczych miało swoje znaczenie.

- Oficer zawodowy, krytykujący wobec przełożonych i starszych z poczucia obowiązku stosunki w wojsku, które musiały prędzej czy później doprowadzić Państwo do katastrofy, lub czytający Myśl Narodową, Warszawski Dziennik Narodowy, Kuriera Poznańskiego lub inne pismo „opozycyjne”, był brany na czarną listę, pomijany w awansach, karnie przenoszony lub tp., gdy w tym samym czasie ku przerażeniu Wielkopolan i Pomo­rzan, a sądzę, że i innych Polaków, polski generał, dowódca Kor­pusu VIII, był gościem na hitlerowskim Bierabend w polskim Inowrocławiu, gdzie nawet na cześć hitlerowców przemawiał.

— Oficerów, którzy ośmielali się praktykować, czyli być wiernymi wierze Ojców i polskim tradycjom narodowym, nie tylko wykpiwano i ośmieszano, ale uważano ich również za wrogów Państwa, znienawidzonych członków „rzymskiej mię­dzynarodówki”, gdy równocześnie inni polscy „oficerowie” lżyli bezkarnie i obrażali najwyższych i czcigodnych wiekiem i zasłu­gami książąt Kościoła, wypróbowanych patriotów (Kielce, Łomża, Pińsk, Kraków) lub napadali słownie i czynnie koryfeuszów pol­skiej myśli narodowej i społecznej (Dmowski, Korfanty, Trąmpczyński, Zdziechowski, Nowaczyński, Cywiński).

- Podwójna była moralność i podwójne prawo: młodemu oficerowi łamano często szczęście osobiste nie pozwalając się żenić ze skądinąd zacną panną, a generałowie i różni „pułkow­nicy” wbrew prawom Boskim i moralności ogólno-ludzkiej, a poza tym wbrew pojęciu honorowości i dżentelmeństwa jako zasadniczym cechom stanu oficerskiego, nagminnie się rozwodzili i zmieniali żony jak koszule[3].

- Karano, nieraz nawet bardzo srogo, młodszych czy szta­bowych oficerów za rzeczywiste, a często tylko domniemane ich uchybienia służbowe (na przykład dowódcę baonu, bo „inspek­tor uzbrojenia” z M.S. Wojsk, znalazł w jego baonie jakiś kb. ze starymi śladami rdzy lub dowódcę dywizjonu artylerii lekkiej, gdyż tenże inspektor na 12 dział tego dyonu, znalazł jedną panewkę nienatłuszczoną, — co zresztą w pierwszym i w drugim wypadku należało raczej do odpowiedzialności pozostałego szeregu niższych dowódców — a niektórzy generałowie, dostatecznie całej Polsce znani z nazwiska i swych czynów, kalali chronicznie polski mundur, już nie tylko generalski, ale w ogóle polski mundur wojskowy i to zupełnie bezkarnie, a wiedziało o tym całe wojsko,

- Wreszcie: niesprawiedliwość w sądach. W nocy kilku uzbrojonych oficerów 36 p.p. na rozkaz dowódcy pułku mówiącego w domu po niemiecku, płk Ulricha, napada na dom ppor. rez. Wójcika w Piastowie, jego biją, maltretują jego żonę, a gdy napadany w obronie własnej strzela z posiadanego legalnie rewolweru, a sprawa nazajutrz dostaje się do prasy, nie da się więcej zatuszować, zebrany w specjalnym składzie sąd — w którym oskarżał późniejszy minister „sprawiedliwości”, Grabowski – wydaje wyrok skazujący ofiarę napadu ppor. Wójcika na więzienie… za dokonanie napadu i strzelanie do oficerów[4].

To już szczyt cynizmu i bezwstydu. Pan prokurator Grabowski zapoczątkowuje tym wyrokiem swą wielką karierę i hańbi polski wymiar sprawiedliwości, stawiając go na jednym poziomie z hitlerowskim lub bolszewickim.

- Doboszyński jest dwukrotnie zwolniony od winy i kary przez legalny Sąd Rzeczpospolitej i po obu wyrokach… prokurator zatrzymuje go wbrew ustawom i obowiązującej procedurze w więzieniu na rozkaz ministra Grabowskiego,

- To rozzuchwala. Więc generał Dąb-Biernacki wydaje rozkaz służbowy 16 ofiarom „ukarania” profesora Cywińskiego, zasłużonego, starego działacza i patriotę polskiego w kresowym Wilnie. I szesnastu uzbrojonych polskich oficerów napada na bezbronnego i starszego wiekiem cywila. Żaden z nich nie odmówił wykonania tak bezprawnego i tak hańbiącego rozkazu.

Pars pro toto. Trudno! Hańba spadła na cały korpus oficerski. Tak nisko upadł polski korpus oficerski w wyniku metod wychowawczych sanacyjno-legionowych. (Gorzej, że niektórzy z tych panów noszą po dziś dzień polski mundur oficerski w Szkocji, tak samo zresztą, jak „oprawcy z Brześcia).

Niemcy z zachwytu zacierali ręce. Kto jak kto, ale oni to już chyba najlepiej oceniali, do czego taki korpus oficerski doprowadzi wojsko w chwili ciężkiej próby. Czy się nie pomylili, postaram się zanalizować przy rozpatrywaniu kampanii wrześniowej.

Po napadzie na Cywińskiego ani jeden polski generał nie odmówił podania ręki generałowi Dębowi-Biernackiemu, nie wystąpił przeciw niemu naczelny prokurator wojskowy („prokurator” —- to znaczy „obrońca prawa” z urzędu, a w wojsku przy tym jeszcze oficer wysokiego stopnia). A Generalny Inspektor Sił Zbrojnych też go nie zawiesił natychmiast w czynnościach, nie zdymisjonował, nie oddał pod sąd. Według oświadczenia pułkownika Korpusu Sądowego Słowikowskiego, marszałek Rydz-Śmigły wzbronił nawet wszcząć przeciwko gene­rałowi Dąb-Biernackiemu sprawę sądową. Tak daleko i tak głęboko i tak wysoko przeżarła się już w Polsce zgnilizna moralna. To tylko trzy przykłady, a można by ich przytoczyć setki z zamordowaniem generała Zagórskiego na czele, poprzez zatrucie generała Rozwadowskiego i Wojciecha Korfantego do bezkarności zasądzonego stu kilkudziesięciu wyrokami prawo­mocnymi za świadome oszczerstwa rzucone na ludzi nie­skazitelnych w Głosie Prawdy (?!) osławionego redaktora Stpiczyńskiego.

To było bagno cuchnące. Z pijaków, miernot moralnych i umysłowych nie wyrosną w razie potrzeby, nagle, przez noc, herosy. Nie z takiej szkoły wyszli rycerze spartańscy, ni nasi wielcy hetmani, ni Prądzyński, Schlieffen czy Foch.

Trzeba sobie, choć w przybliżeniu uprzytomnić głębokość upadku moralności w Polsce, jeżeli chce się zrozumieć zasad­nicze przyczyny klęski wrześniowej. Wszystkie inne, o których będzie mowa poniżej, są już tylko pochodnymi tej jednej, podstawowej. Zgnilizna mo­ralna przeżerała coraz wyraźniej cały organizm państwowy. Jest to zupełnie logiczne następstwo bezprawia. Jeżeli nie obowiązuje jedno przykazanie Boskie, dlaczego ma obowiązywać inne? Ale mało tego. Skutki szły jeszcze głębiej: jeżeli przykazania Boskie nie obowiązują ministra czy generała, dlaczego — rozumowano — mają obowiązywać innych obywateli?

Nie można wojska oddzielić od Państwa. Tym niemniej wielka indywidualność, świadoma swego celu i zdająca sobie jasno sprawę ze swej dziejowej odpowiedzialności, może na niezbyt długiej przestrzeni czasu zachować wojsko, to jest kadrę zawodową, od zewnętrznych wpływów ujemnych. Przy­kład? Generał Seeckt i „Reichswehr”. W republice, w której naonczas — 1920-1925 r. — walczyli słowem, piórem i orężem wszyscy przeciw wszystkim, stworzył, rozwinął i zachował nie­skażone duchowo, wspaniale zdyscyplinowane, doskonale szko­lące i szkolone wojsko, wysoko dzierżące sztandar Honoru, miłości Ojczyzny i świetnej tradycji dawnej armii.

W zasadzie jednak Wojsko było (i jest) tylko jednym z licznych składników organizmu państwowego, a kadra zawodowa (jak zresztą oczywiście i rezerwy) emanacją —Narodu. Nam zabrakło człowieka na miarę von Seeckta. Nie umieliśmy wiec też uchronić wojska od zgnilizny, która — jak widzieliśmy — przeżerała organizm państwowy. Wszyscy o tym wiedzieli w Polsce i szeptali sobie o tym na ucho. Wszyscy o tym wiedzą tym bardziej teraz, po klęsce, i — znów tylko szepcą o tym na ucho (poza kilku publicystami, którzy traktują zresztą zagadnie­nie całe demagogicznie, bez dostatecznej znajomości przedmiotu i nie dla dobra sprawy, tylko dla celów osobistych).

Każdego człowieka honoru, wiec przede wszystkim oficera, obowiązuję otwartość i śmiałe wypowiadanie swego zdania, gdy chodzi o dobro publiczne, nawet, gdyby ta prawda była bardzo nieprzyjemna.

Prawdzie tylko i dobru Polski ma służyć niniejsze opracowanie.

Jest też pisane w myśl powyższej zasady.

Praca poniższa nie jest i nie ma być żadną rewelacją. Tym bardziej nie dla Naczelnego Wodza, który sam trzymał bez przerwy „rękę na pulsie” i oczywiście lepiej, niż kto inny orien­tuje się w „sanacyjnej rzeczywistości”. Celem jej jest po prostu:

— uszeregowanie licznych przyczyn klęski jesiennej i zestawienie ich w pewnym przejrzystym porządku,

— usunięcie – o ile możności — już dzisiaj i w przyszłej Niepodległej Polsce tych rozpoznanych przyczyn klęski, aby drugi raz nie zagroziły istnieniu Państwa,

— zupełne odsunięcie od wpływu na Państwo i Wojsko ludzi współodpowiedzialnych w takiej czy innej mierze za klę­skę, a dzisiaj już zupełnie wyraźnie dążących (w sposób zresztą jak najbardziej zakonspirowany) do ponownego objęcia władzy,

wyciągnięcie z nich logicznych wniosków, aby uniknąć podobnych błędów w chwili formowania nowego wojska, to jest zaraz.

Niepodobieństwem nieomal jest — rozważając przyczyny klęski militarnej — wyraźnie oddzielić czysto wojskowe od ogólnopaństwowych, politycznych, społecznych, przemysłowych, eko­nomicznych i finansowych, zwłaszcza, gdy nowoczesną wojnę nie wojsko samo, ale cały Naród musi prowadzić, gdy „na jednego żołnierza na froncie przypada ośmiu robotników w fabryce”.

Tym niemniej, w niniejszym krótkim studium zajmę się — o ile to tylko możliwe — tylko czysto wojskowymi przyczy­nami klęski jesiennej, pozostawiając wszystko inne na uboczu.

 WOJSKOWE PRZYCZYNY KLĘSKI JESIENNEJ 1939 R.

  1. PRZED WOJNĄ

1) Okres od maja 1926 r. do maja 1935 r.

W wywiadzie, udzielonym Melchiorowi Wańkowiczowi[5] już na terenie rumuńskim, w miejscowości Craiova, na pytanie, kogo uważa za głównego sprawcę klęski, marszałek Śmigły-Rydz odpowiedział: „Józefa Piłsudskiego, który, zajmując się zbytnio polityką wewnętrzną i zagraniczną, zaniedbywał całkowicie armię. Gdyby wojna wybuchła nie, w 1939r. a w 1935 r. — trwałaby jeden dzień. Musiałem użyć nadludzkich wysiłków, aby armia mogła walczyć kilkanaście dni z wielokrotnie przeważającym przeciwnikiem. Drugim sprawcą jest wicepremier Kwiatkowski, który kilkakrotnie odmawiał mi kredytów na rozbudowę i uno­wocześnienie armii.

W tym miejscu interesuje nas początek odpowiedzi, który powtarzam: Józefa Piłsudskiego…”

Pozostałe stwierdzenia marszałka Śmigłego-Rydza zostaną zanalizowane, odnośnie swej obiektywnej słuszności, w dalszych rozdziałach niniejszego opracowania.

Jak najbardziej bezstronne przemyślenie i badanie wojsko­wych przyczyn klęski jesiennej 1939 r. w Polsce doprowadza do wniosku, że marszałek Śmigły-Rydz w tym punkcie ma rację: największym winowajcą klęski wrześniowej jest Józef Piłsudski.

Przed rokiem 1926 on zrywał sejmy, sztucznie tworzył „partyjnictwo”, „pikował” rządy, walczył z większością polską opierając się — poza bagnetami swej „pierwszej brygady” — na mniejszościach wrogich Polsce, dyskredytował ludzi zasłużonych, zdolnych i Polsce bez reszty oddanych (jak Witos, Korfanty itd.) — on odtrącał rękę większości polskiej, wyciągniętą do zgody dla dobra Polski (Dmowski, -Paderewski, Korfanty, Trąmpczyński itd.) — on, więc już przed majem 1926 r. był jedyną i największą przeszkodą w osiągnięciu zgody na­rodowej wszystkich Polaków dla dobra Państwa[6]. Ile energii i sił polskich zostało zmarnowanych w tych najtrudniejszych pierwszych latach Niepodległości, które — gdyby były kierowane wielkim sercem i bystrym umysłem dalekowzrocznego patrioty — mogły być podstawowymi elementami siły wewnętrznej i zewnętrznej Państwa Polskiego w latach następnych. Cel był jeden: ludzi innych obozów usunąć od rządów, aby Polską samemu rządzić, jak folwarkiem, oraz, aby wynagrodzić swoich, z pierwszej brygady, za… legendę o pobudkach odmowy przysięgi, za przygotowanie sprytną propagandą „terenu” w kraju do objęcia władzy w listopadzie 1918 roku, potwierdzoną — wbrew oczywistemu dobru Narodu „przez większość lewicowo-mniejszościową sejmu, kierując się względami oportunistycznymi i tożsamością dotychczasowych poglądów” (scilicet, „aktywistycznych”). „…oddano nieograniczoną władzę jednemu człowiekowi, który na organizmie tego państwa musiał nabywać doświadczenia”. (L.dz.594/39).

W tym też okresie podzielił Józef Piłsudski — nie de iure ale de facto — wszystkich Polaków, zamieszkujących Rzeczpospolitą, na obywateli pierwszej i drugiej klasy. Dodał tym samym do różnic dzielnicowych, które istnieją w każdym Państwie mię­dzy mieszkańcami odległych dzielnic (np. Walia — Szkocja, Bre­tania — Pireneje, Bawaria —- Meklemburgia, Podkarpacie — Kurpie czy Kaszuby lub Pałuki — Podlasie lub Śląsk), a u nas powiększonych jeszcze znacznie przez odmienne bardzo warunki wychowania, otoczenia, cywilizacji i kultury pod trzema zaborami przez 123 lata niewoli — nowe różnice i to najgroźniejsze. Na „pierwszobrygadowców”, dla których były otwarte i dostępne wszystkie stanowiska w Państwie i w wojsku i na „szary tłum”, który nawet przy wielkich zasługach w pracy narodowej przed wojną, wielkich nieraz zdolnościach, zaletach umysłu i charakteru oraz wybitnej fachowości był albo z góry odsunięty albo tylko tolerowany czasowo, „jako dobre bydło robocze”, bez którego nie można się było obyć, ale, dla którego wyższe stanowiska były bezwzględnie zamknięte. Powrócę do tego zagadnienia na dalszych stronach. Tu tylko jeszcze wniosek:

Józef Piłsudski jeszcze przed majem 1926 roku wprowadził i pogłębiał swoim postępowaniem niechęci dzielnicowe i stanowe wśród Polaków — przez okropnie niesprawiedliwą weryfikację wprowadził do polskiego korpusu oficerskiego wzajemną niechęć, poderwał w zaraniu Niepodległości zaufanie do sprawiedliwości polskich poczynań rządowych i władz wojskowych, wreszcie: zupełnie poderwał zaufanie szerokich warstw korpusu oficerskiego do powagi stopnia wojskowego, z jednej strony, w publicznych wywiadach prasowych, krytykując bezwzględnie i ośmieszając wysokie i bardzo wysokie szarże, pochodzące z armii zaborczych, z drugiej zaś weryfikując prze­ważnie młodocianych, mało doświadczonych legionistów do wysokich i bardzo wysokich stopni wojskowych, do których nie dorośli, bo dorosnąć jeszcze nie zdołali. Doły oficerskie porów­nywały ich z generałami i pułkownikami czy francuskimi czy państw zaborczych i porównanie to musiało wypaść i wypadało przeważnie, na niekorzyść legionistów. Przecież przygniatająca większość ówczesnych polskich oficerów od podporucznika wzwyż odbyła po doskonałej szkole rekruta i podchorążówce w armiach zaborczych największe w pierwszej wojnie światowej bitwy na froncie rosyjskim, włoskim czy francuskim, widziała wiedzę, doświadczenie i charakter swych przełożonych ówczes­nych, byki w formacjach wschodnich czy w powstaniach na zie­miach zachodnich, w końcu w wojnie polsko-bolszewickiej. Ich udział w tych najkrwawszych i największych ówczesnych bitwach wynosił nie dni i nie tygodnie, ale długie miesią­ce i nawet lata. Takie przeżycia czynią ludzi dojrzałymi nad wiek, uczą patrzeć i wyciągać wnioski. Toteż porównywano tam­tą organizację i porządek z tym, co widziano w wojsku polskim.

Ich doświadczenie bojowe na niższych szczeblach dowodzenia (pluton, kompania, batalion) było wprost kapi­talne, ich wyszkolenie i zdyscyplinowanie wzorowe, ich przyzwy­czajenie do porządku, planu, organizacji doskonale. Brak im było wyższych dowódców z takim samym doświadczeniem i z takim samym wyszkoleniem i z takim samym poważnym podejściem do zagadnień i z taką samą dyscyplina, nabytą w dobrej, pod­stawowej szkole rekruckiej i w długoletniej normalnej służ­bie na kolejnych, coraz to wyższych stanowiskach.

Pomijam tutaj dwa nazwiska generałów, pochodzących z legionów, którzy zawsze byli w Narodzie i w wojsku wysoko cenieni i zawsze się cieszyli Narodu i wojska zaufaniem, bo podchodzili do wszystkich odłamów Narodu, do wszystkich jego stanów, warstw i partii bez uprzedzeń, z jednakowym obiekty­wizmem i z jednakową życzliwością i umiarem. Ale obaj mieli wyższe wykształcenie. Obaj też pokazali charakter, siłę woli i bystrość umysłu oraz roztropność w postępowaniu w ciężkich dla Państwa chwilach, tak w czasie obu wojen, jak i w kryzy­sach wewnętrznego życia państwowego. Czyny ich mówią za siebie, Naród nie potrzebował propagandy, aby mieć do nich zaufanie…

Ale było ich tylko dwóch.

Resztę takich wyższych oficerów — od pułku wzwyż — jakich potrzebowali ówcześni młodsi i starsi oficerowie — a przede wszystkim dobro sprawy — można tylko wybrać — przy zupełnie bezstronnym sądzie — spośród bardzo licznych oficerów zawodowych armii austriackiej i rosyjskiej. W ten spo­sób mogliśmy dać podwaliny twarde i trwałe pod zdrowy i pod każdym względem dobry zalążek polskiego korpusu oficerów zawodowych. Oficerowie legioniści, zweryfikowani na tych samych, co oficerowie z armii zaborczych zasadach, byliby uzna­nymi przez wszystkich i mile widzianymi kolegami. Do września — normalnie pracując i awansując — gros z nich i tak by już było doszło do stopni pułkowników, nieliczni może też już do generałów. Amalgamat taki, przeprowadzony na zasadach słusz­ności i sprawiedliwości, byłby dobrodziejstwem dla wojska i Pań­stwa. Wybrano drogę inną. Z pobudek partyjnych wbito kolec miedzy polski korpus oficerski, który spowodował nigdy niegojącą się ranę. Oficerom legionowym największą krzywdę wyrządziła ich weryfikacja. Bez dostatecznego przygotowania fachowego, wiedzy i doświadczenia wskoczyli na szczyty, na których dostawali zawrotu głowy. Wiedzieli, że nie potrzebują pracować, aby awansować i mieć dobre stanowiska. Trzymali się na tych wyżynach sztucznie, nawzajem się podtrzymując i pod­pierając i pociągając wbrew dobru Państwa i woli Narodu, spaczając własne charaktery i usiłując łamać obce, aż runęli w prze­paść niesławy i hańby, wciągając za sobą i wojsko i Państwo i Naród.

Francuski generał Trousson, który był w Polsce w 1923 i 1924 roku, w rozmowie z polskim oficerem w Paryżu w roku 1925 wyraził swoją opinię następująco: „Wie Pan, mnie jest żal Polski i ludzi, jak Panu. Bo gdy człowiek poznał Polskę, jak ja ją poznałem i gdy realnie patrzy się w przyszłość, to musi się ją czarno widzieć. Na zapytanie, „dlaczego?”, generał Trousson odpowiedział: „Widzi Pan, u was jest wyśmienity materiał ludzki, dużo jest ludzi dobrych i zdolnych, którzy wszędzie byliby pierwszorzędnymi jednostkami. Lecz widzi Pan, by być dobrym chirurgiem, nie wystarczy skończyć medycynę. Trzeba jeszcze w dobrym szpitalu praktykować, a potem można być sławą. W Polsce zaś, niestety, cała góra w większości nie jest na wysokości zadania. Naszych rad nie chciano słuchać. Często robiono nam na opak. Generał Sikorski, który był ich wyrazicie­lem, już ustąpił. Dziś u góry są ludzie zupełnie do tego nie przygotowani, bez wiedzy i praktyki wojskowej. Wewnętrzny brak zastępują zewnętrznymi pozorami. I co się stanie, gdy młody, wartościowy oficer pod takim przełożonym służy? Ano, idąc za swym sumieniem, zamelduje, gdy jedno i drugie zło zobaczy, o tym. Stanie się przez to przykrym dla przełożonego i ludzi jego otoczenia, przeważnie tej samej, co on wartości i wtedy odstawią go na ślepy tor, gdy dalej będzie prawdę meldował. Albo, z braku charakteru, stanie się oportunistą, przesta­nie pracować, a będzie wszystko chwalił. Wtedy pójdzie naprzód, lecz stanie się podobnym do swego dowódcy.

Gdy jednak wojna przyjdzie, okaże się cała próżnia tego gmachu. Myśmy to przeżyli w roku 1870/71, gdy względy dworu były miarodajne przy obsadzie stanowisk. Rezultatem był Sedan. Na szczęście mamy położenie geograficzne, które pozwo­liło nam na ocknięcie się pod Paryżem i okupienie się Niem­com. Lecz dopiero spostrzeżenie tych błędów i studia nad nimi dały nam dowództwo, które potrafiło w roku 1918 zwyciężyć. Polskę, w jej geograficznym położeniu, dowództwo, jakie ma, może byt jej kosztować”. (L. dz.594/39).

„Mimo wszystkich wysiłków pierwszobrygadowców, aby tylko siebie utrzymać u władzy, stosunki, kontrolowane przez Sejm, zaczynają się i pod tym względem poprawiać i iść ku lep­szemu. Sejm bowiem, w którym mimo partii, ludzie widzą jaś­niej — zachowując cały szacunek dla tego, którego okoliczności na czele armii postawiły — chce wciągnąć ludzi fachowych do pracy, ludzi, mających uznanie sojuszniczych rzeczoznawców wojskowych. Francuska misja wojskowa działa i mówi prawdę, co jest ziarnem w wojsku, a co plewą. Plewą, niestety, jest większość znajdujących się na wysokich stanowiskach „polity­ków” pierwszej brygady. Powoli, więc, obok nich, głos zaczynają mieć i ludzie fachowi, generał Józef Haller, (generał Stanisław Haller), gen. Rozwadowski, generał Sikorski Władysław, generał Szeptycki i inni. Za sprawowania urzędu Ministra Spraw Woj­skowych przez generała Sikorskiego (i Szefostwa Sztabu przez generała Stanisława Hallera) zdaje się wszystko być na najlepszej drodze. Organizacja naczelnych władz wojskowych, oparta na wzorze francuskim, a nieoddająca sprawy bezpieczeństwa i obrony Państwa ślepo w ręce jednego człowieka, wchodzi w życie. Nad kliką jest kontrola i zdaje się, że w oparciu o Alian­tów Polska idzie do normalnego rozwoju.

Lecz pierwsza brygada ma już coraz mniej do mówienia. A tu chodzi przecież o władzę, a przy tej władzy o żłób. Partia, biorąc za pretekst za małe uprawnienia dla Wodza Naczelnego, każe mu się na bok usunąć, by podziemną robotą przygotować zamach majowy…” (L.dz.594/39).

Klika robi to, co też dzisiaj, w zmniejszonej skali, obserwu­jemy w Szkocji: robi się sztucznie fermenty, rozszerza najróż­niejsze pogłoski i plotki o przełożonych władzach wojskowych, więc tak, jak i tu: przede wszystkim o generale Sikorskim, lan­suje zjadliwe i podburzające artykuły w prasie, szafując szeroko kłamstwem i oszczerstwem (tam: ówczesny tygodnik Głos Prawdy, tu: Wiadomości Polskie w artykułach nie tylko Pruszyńskiego) — jednym słowem: robi się „wojnę nerwów”, a późną jesienią w gabinecie Skrzyńskiego zostaje Ministrem Spraw Wojskowych „popularny” na …wileńszczyźnie generał Żeligowski, który w Sejmie oświadcza, że „…wojsko wyprowadzi w pole” i …obsadzi kluczowe stanowiska w wojsku ludźmi, oddanymi Piłsudskiemu. Naiwne społeczeństwo przyjmuje tę zapowiedź za dobrą wiarę w sensie długotrwałych ćwiczeń letnich. Gros oficerów nawet najniższych stopni i na najdalszej prowincji zaczyna inaczej rozumieć słowa Ministra. Tej myśli potwornej nikt jednak nie chce pozwolić się w sercu zagnieździć. Lecz słowa generała Dreszera, (który po tym nie wykonał rozkazu generała Sikorskiego o objęcie 2-ej Dywizji Kawalerii w Poznaniu, ku zgorszeniu całego wojska) podczas demonstracji w Sulejówku „…o szablach, które Tobie, Komendancie, stawiamy do dyspozycji”, ostatnie rozwiewają złudzenia. Wreszcie nowe kłamstwo: napad „endeków” (oczywiście!!) na dworek „ukochanego” Wodza Narodu Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. Przewidział ten „napad” proroczo pułkownik Wieniawa-Długoszowski już w przeddzień. Toteż w knajpach warszawskich skacząc po stołach robił poprzedzającej nocy towarzystwie kobiet z półświatka, zwłaszcza żydowskiego odpowiedni nastrój „pierwszobrygadowy”, zmuszając publiczność obecną w lokalu do śpiewania „Pierwszej Brygady”. Była to awantura, godna tragifarsy, jaką niebawem rozpoczęto pod nazwą „sanacja moralna”.

Nazajutrz pan Minister generał Żeligowski dotrzymując słowa … „wyprowadził wojsko w pole”, łamiąc przysięgę dwukrotnie, jako Minister i jako żołnierz. Oszukał zbrojne ramię Narodu, pracujące, milczące i kochające Ojczyznę i chcące w 90% swego korpusu oficerskiego służyć Ojczyźnie przeciw wrogom zewnętrznym.

Swego czasu, gdy w roku 1917 chcieli Niemcy stworzyć stutysięczne wojsko polskie, oczywiście dla swoich celów, wielu ludzi światłych, widząc zbliżającą się nieuchronnie klęskę Niemiec, było za tworzeniem tego wojska, widząc doskonale, jakim to Wojsko będzie atutem w chwili załamania się Rzeszy. Ludzi tych reprezentował Komitet Narodowy i druga brygada Legionów.

„Pierwsza brygada była przeciwstawna temu. Głębszym i jedynym powodem było to, że w tej armii ludzie nie tylko z partii głos by mieli i że władza z rąk by się obozowi wymknęła. Na zewnątrz, dla społeczeństwa, tworzy i rozdmuchuje się sprawę przysięgi. Co jednak dla obozu tego przysięga znaczyła, pokazał zamach majowy, gdy przysięga nie najeźdźcy, lecz Rzeczpospolitej złożona, została zdeptana, byleby władzę zagarnąć”. (L dz. 594/39).

Rokosz majowy, wstydliwie „wypadkami” zwany, dochodzi do skutku. Krew bratnia się leje. Setki mogił tych, co „byli wierni przysiędze”, są ich wspomnieniem na wojskowych Powązkach. Może to symboliczne, że ogromna większość tych grobów kryje szczątki synów Wielkopolski.

Ówczesny Ilustrowany Kurier Codzienny nazywał Wielkopo­lan „…zniemczonym plemieniem, które złamało przysięgę, bo nie dochowało wierności… Marszałkowi”.

A warszawska prasa czerwona nazywała Wielkopolskę „Beotią” i „twierdzą endecką”, którą trzeba rozbić.

Całą ohydę tego rokoszu z bardzo ciekawym opisem nie­polskich fizjonomii tych, którzy rokosz popierali na ulicy, deptali Sztandar Prezydenta Rzeczypospolitej, strzelali od tyłu do polskiej młodzieży akademickiej, znęcali się nad schwyta­nymi, oraz charakterystykę dowódców, którzy poza przysięgą, łamali jeszcze słowo honoru, dobrowolnie dane, jak to zrobił ówczesny dowódca 1 pułku szwoleżerów, pułkownik Grobicki, uwypuklił w krótkiej, rzeczowej, a jakże dramatycznie ujętej broszurze generał Stanisław Haller[7].

Rokosz majowy, na którego czele stanął Józef Piłsudski „kalając Majestat Rzeczypospolitej”[8] jest jedna z głównych przy­czyn klęski wojskowej w kampanii jesiennej 1939 roku w Polsce.

Józef Piłsudski, bowiem, przez rokosz majowy, wpro­wadził w Polsce system rządów, który przez zgniliznę moralną zdeprawował kompletnie aparat administracji państwo­wej, przez co spowodował upadek Państwa.

Józef Piłsudski, objąwszy przez rokosz majowy władzę absolutną w Państwie, wprowadził na najwyższe stanowiska w Państwie i w wojsku miernoty moralne i intelektualne, które już bezpośrednio doprowadziły do katastrofy wrześniowej, przez co spowodował upadek Państwa.

Józef Piłsudski wprowadził przez rokosz majowy roz­strój i wzajemną nienawiść do szeregów korpusu oficerów zawo­dowych. Usuwając po maju, co najdzielniejszych i najdoświadczeńszych i najszlachetniejszych wyższych dowódców bądź przez zabójstwa i więzienie (jak generał Zagórski i Rozwadowski), bądź przez przedwczesne emerytury (jak generał Szeptycki i Haller), bądź przez „zapomnienie” (jak generał Władysław Sikorski) i setki innych oficerów zasłużonych w wojsku polskim, a wprowadzając na ich miejsce na najwyższe i na inne naczelne stanowiska w wojsku niedoświadczonych, nadętych młokosów, nieuków i częściowo aferzystów ze swego obozu i pozostawiając „dla przyzwoitości” i zaciemnienia istotnego stanu rzeczy kilku mało inteligentnych generałów z armii zaborczych[9], pogłębił tę nienawiść wśród korpusu oficerskiego, poderwał jego morale i kręgosłup, a wojsku polskiemu przez taką politykę personalną zamknąwszy możliwości normalnego, zdrowego rozwoju, doprowadził je z własnej winy do upadku moralnego i materialnego – przez co spowodował upadek Państwa Polskiego.

Józef Piłsudski, sięgnąwszy zuchwale i zarozumiale, przelewem krwi bratniej, wbrew woli Narodu, po władzę, wznosi się ponad partie,…nie staje się władcą Polaków, by bacząc jedynie, na wartości i kwalifikacje, wprząc ludzi charakteru i zdolnych z wszystkich obozów do pracy dla Polski, lecz pozostaje władcą partii”. (L.dz. 594/39).

Widzieli to również obcy. Znany pisarz niemiecki, Friedrich Wilhelm von Oertzen, który napisał w epoce republika weimarskiej cały szereg pamfletów przeciwpolskich, wydał w okresie flirtów Hitler-Beck kilka książek na tematy polskie, tym razem w naświetleniu koniunkturalno propolskim, między innymi „Männer um Piłsudski” i „Alles oder Nichts”. Tę ostatnią książkę kończy zdaniem, które cytuję tylko z pamięci, ale które w swej treści i w swym sensie oddaję jak najwierniej:,Josef Piłsudski hat mit Bajonetten gesiegt, aber der völksiche Gedanke, den Roman Dmowski schon 1894 niedergelegt bat, der wird in Polen in Zukunft siegen”.

Tak, Józef Piłsudski zdobył władzę w Polsce łamiąc prawo i depcząc to prawo — wbrew woli i wbrew wielkim tradycjom Narodu, dalej bezprawnie rządził i bezprawnie szerzył.

Józef Piłsudski odsunął Naród Polski, Naród o zdrowym duchu, wielkiej myśli i gorącym sercu od udziału w rządach państwem i od kontroli nad poczynaniami i gospodarką Rządu.

A brak tej kontroli nad poczynaniami Rządu był ostatecznie najważniejszą przyczyną niebywa­łej i hańbiącej klęski wrześniowej.

Tak. Józef Piłsudski jest głównym winowajcą klęski wrześniowej, lecz, w dużo szerszej mierze, niż to podaje w wyżej wymienionym wywiadzie marszałek Śmigły-Rydz.

Dlaczego rokosz majowy się udał, uzasadnia generał Stanisław Haller w swej broszurze. Ogół oficerski do argumentów generała Stanisława Hallera dodawał jeszcze inne, według mego zdania najistotniejsze:

— Rząd nie stłumił przygotowań do zamachu w zarodku, o których nie mógł nie wiedzieć,

— brak zdecydowania po stronie Rządu po ujawnieniu buntu,

— brak szybkości w wykonaniu decyzji i

— brak bezwzględności w postępowaniu.

Rokoszanie wiedzieli, że bunt „gardłem grozi”. Postępowali więc zgodnie z wyżej wymienionymi postulatami, to jest bez skrupułów, „totalnie”.

Po stronie zaś rządowej:

— generał Ładoś zwlekał pod Ożarowem z natarciem na Warszawę, nie wiadomo na co i po co,

— generał Żymierski namawiał do tego czekania generała Ładosia, za co mu po tym sanacja się odwdzięczyła głośnym procesem,

— „mobilizacja” wojsk rządowych była niezdecydowana, połowiczna, słaba,

— reakcja Rządu na sabotaże czerwonych kolejarzy była nijaka. Oddziały wielkopolskie siłą sobie musiały otwierać drogę (w Kutnie i nie tylko tam).

Skutek:

Gros oficerów (bo ci ostatecznie decydowali o postawie wojska) widząc zdecydowanie po stronie rokoszu, a słabość, miękkość i wahanie po stronie Rządu, zachowała postawę wyczekiwania. Gdy już widocznym było, „…skąd wiatr wieje”, przeszli na stronę rokoszan.

„…Słaby Prezydent, chcąc uniknąć dalszego rozlewu krwi, składa swój urząd w chwili, gdy szala zwycięstwa się waha. To decyduje o losie Polski i jej rządach, Władzę absolutną obejmuje niepodzielnie Marszałek Józef Piłsudski i jego partia. Sejm bez odwagi cywilnej daje absolutorium za bunt i zamach stanu. Witos, Daszyński i inni, niepomni zasady neminem captivabimus nisi iure victum, nie upominają się ani o zabitego generała Zagórskiego, ani o więzionego generała Rozwadowskiego, nie przypuszczając, że sami niedługo padną ofiarą tego samego bezprawia, któremu w zarodku nie sprzeciwili się…” (L.dz. 594/39).

Rokosz majowy był tragedią Polski, gdyż

— zanarchizował wojsko,

— zdeprawował dusze,

— wprowadził wojsko do polityki i politykę do wojska,

— wprowadził na naczelne stanowiska w wojsku niefa­chowców.

            Pierwsze zarządzenia Piłsudskiego w wojsku, po opanowaniu władzy miały wyraźnie na celu zachowanie i utrwalenie tej władzy w swoim ręku:

- przez natychmiastowe zmiany personalne,

- przez wydanie rozkazu o sądach doraźnych „za rokosz”, bunt, czynne targniecie się na przełożonego itd.”, który to rozkaz musi być czytany przed frontem każdego pododdziału w pierwszym dniu miesiąca przy wypłacie żołdu i podpisywany przez tych, którzy go przyjęli do wiadomości. Czytano go też przed frontem aż do września.

- przez wprowadzenie w życie nowej organizacji naczelnych władz wojskowych.

Spróbujmy zdać sobie sprawę, w jakim stopniu wyżej wymienione zmiany przyczyniły się do klęski wrześniowej, zaczynając od ostatniej.

Według nowej organizacji Naczelnych Władz Wojskowych:

- całą pełnię władzy wojskowej skupiał w swym ręku Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, przyszły — w razie wojny — Wódz Naczelny,

- ale odpowiedzialność konstytucyjną przed Sejmem, więc przed Narodem za obronę Państwa i za wszystkie sprawy z tą obroną związane zachował nadal Minister Spraw Wojskowych.

To było pierwsze tragiczne nieporozumienie, które tak złowrogo zaciążyło na przyszłych losach wojska i Państwa.

Piłsudski objął oba stanowiska, to jest Generalnego Inspektora i równocześnie Ministra, prawdopodobnie:

- aby, nawet czysto formalnie — nie podlegać Ministrowi,

- aby, widząc wadę tej organizacji, uchylić z góry jej następstwa. Skutki były mimo to, a może właśnie, dlatego, opłakane.

W żadnym państwie europejskim generał, przewidziany w czasie pokoju na Naczelnego Wodza, nie miał takiej swobody działania jak w Polsce. Władza naszego Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych była wprost nieograniczona.. Każdy jego rozkaz czy też życzenie było dla całego wojska świętym przykazaniem. Ponadto obydwaj marszałkowie zapewnili sobie wpływ w rządzie, że oni faktycznie wykonywali czynności Prezydenta Rzeczpospolitej a nawet w dużym bardzo stopniu Premiera. Ta dyktatorska władza Generalnych Inspektorów miała w swym założeniu przynieść wojsku wiele korzyści, a jej logiczne uzasadnienie znajdywano w niezmiernie ciężkim położeniu militarnym Państwa. Bez wątpienia niezwykła trudność tego położenia wymagała niezwykłej, silnej i prostej organizacji naszych naczelnych władz wojskowych. Doszliśmy w tym jednak do zbyt wielkiej przesady, która w skutkach okazała się szkodliwa i to w pierwszym rzędzie dla wojska.

Generalny Inspektor poświęcał przy tej organizacji wiele drogocennego czasu na kierownictwo sprawami, które były zwią­zane tylko pośrednio, niekiedy tylko w małym stopniu, a nie­kiedy w ogóle nie były związane z przygotowaniami do wojny.

Toteż Marszałek Piłsudski nie miał możności bywać na ćwiczeniach letnich i zimowych ani też na grach wojennych, prowadzonych przez Inspektorów Armii, ani na inspekcjach w oddziałach, ani w Wyższej Szkole Wojennej. Pozostawało mu tylko tyle czasu, aby mniej więcej raz na rok prowadzić osobiś­cie[10] egzaminy sprawdzające dla kandydatów na dowódców dywizji i piechot dywizyjnych.

Dla porównania weźmy znaną powszechnie postać niemiec­kiego Szefa Sztabu, generała hr. Schueffena, działającego na prze­łomie XIX wieku, a także jego zastępcy, hr. Moltkego młod­szego, którzy jako przyszli naczelni wodzowie znajdowali dość czasu, aby osobiście przygotować i rozgrywać niezliczone warianty przyszłej wojny niemiecko-francuskiej i rosyjsko-niemieckiej. Ba, hr. Schlieffen miał nawet czas, aby osobiście układać końcowe gry wojenne dla poruczników, absolwentów szkoły Sztabu Generalnego, nie mówiąc już o tym, że założenia do dorocznych wielkich manewrów letnich były przez niego opracowane, a kierownictwo nimi spoczywało w jego rękach”. („U źródeł polskiej niemocy wojskowej”, Warszawa, 27.X. 1939 r.).

Nowo stworzony organ pracy Generalnego Inspektora: Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych, we właściwym sobie zakre­sie, to jest w pracy operacyjnej nic nie robił i nic do wiosny 1939 roku nie zrobił, jeżeli się pominie zwykłe studia opera­cyjne, najwyżej w zakresie „Armii”, a na poziomie najwyżej słuchaczy Wyższej Szkoły Wojennej, a przede wszystkim bez realnego przygotowania planów operacyjnych z braku rozkazów, wytycznych i koordynacji pracy poszczególnych Inspektorów Armii (przyszłych dowódców Armii) ze strony Generalnego Ins­pektora. Zajęty bowiem innymi sprawami, nie mającymi z obroną Państwa i z wojskiem nic wspólnego, nie miał on czasu na wykonanie tego swego zasadniczego obowiązku.

DOWÓDCY ARMII

„Na te stanowiska byli przewidziani w czasie pokoju inspektorowie armii i tak zwani generałowie do prac. Podlegali oni wraz z niewielkimi sztabami bezpośrednio Generalnemu Inspek­torowi. Nie byli wtajemniczeni w swoje zadania na wypadek wojny, bądź, dlatego, że plan wojny w ogóle jeszcze nie istniał, bądź też, dlatego, że Generalny Inspektor uważał to za przedwczesne. W dodatku charakterystyczne dla naszego wojska rozstrzelenie inspektorów nie sprzyjało konkretnej twórczej pracy przyszłych dowódców armii. I tak, inspektor armii w Warszawie inspekcjonował na przykład jedną dywizje na Wołyniu, jedną na granicy śląska i jedną na Wileńszczyźnie. Inspektor armii w Toruniu inspekcjonował dywizje w okolicach Warszawy i Poznania, a oddziały należące do jednego korpusu inspekcjonowało na przykład aż ośmiu inspektorów armii. Bezpośrednim skutkiem takiego systemu były oczywiście nieustające podróże inspektorów i ich sztabów po całej Polsce. Mało tego. Przy takim systemie inspektorowie armii niezwiązani z terenem przyjęli z konieczności inspekcje jako swój główny obowiązek i wskutek tego przygotowania do wojny na szczeblu przyszłych dowódców armii nie istniało w ogóle. Stan ten uległ w ostatnich latach stopniowej poprawie, jednak ewolucja była tak powolna, że ostatecznie inspektorowie armii otrzymywali zadania na wypadek wojny z Niemcami dopiero pod naciskiem wypadków w końcu marca 1939 roku.

Drugim charakterystycznym i niewątpliwie nader ujemnym objawem były daleko posunięte zaniedbania w osobistym przy­gotowaniu inspektorów armii do roli, którą mieli spełnić w przyszłości. Od chwili utworzenia Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych do wybuchu wojny, to znaczy przez blisko 13 lat, inspektorowie armii nie występowali jako dowódcy ani na grach wojennych, ani też na manewrach. Byli tylko nieodpowiedzial­nymi i wszechmocnymi kierownikami ćwiczeń. Sprawdzaniem ich umiejętności operacyjnych i, co najważniejsze, ich odporności duchowej, miały się stać dopiero działania wojenne.

Jest bardzo prawdopodobne, że przyczyną tego była fizyczna niemożliwość szkolenia ich przez Generalnego Inspektora zajętego, jak już widzieliśmy, różnymi innymi sprawami. Zapewne inspektorowie mieli aż nadto czasu, aby samemu pogłębić swe wyszkolenie, ale pozbawieni na stałe i zupełnie wszelkiej odpowiedzialności, dobrze sytuowani materialnie, wygodnie urządzeni, zajmowali się przeważnie wyszkoleniem oddziałów, które inspekcjonowali, a wiec opuszczali się o kilka szczebli w dół, zamiast podnosić się ku górze, albo też wyładowywali się w tym, co ich szczególnie zajmowało, jak na przykład L.O.P.L. i w łowiectwie, Lidze Morskiej i Kolonialnej, Harcerstwie, dobrach ziemskich i realnościach miejskich. Nic też dziwnego, że kiedy naraz postawiono ich przed stołem egzaminacyjnym i pytania zaczął zadawać nieprzyjaciel, niektórzy nasi dowódcy armii i to nawet tacy, których nazwiska głośne były wzdłuż i wszerz całej Polski, załamali się już w pierwszych dniach wojny*’. („U źródeł polskiej niemocy wojskowej”, Warszawa, 27 października 1939 r.).

MINISTERSTWO SPRAW WOJSKOWYCH

Ministerstwo Spraw Wojskowych w zastępstwie Ministra było kierowane przez dwóch wiceministrów, którzy ani pod względem wykształcenia i inteligencji, a przede wszystkim pod względem charakteru nie stali na wysokości zadania. Trzęśli się ze strachu przed swym Ministrem i zapominali z obawy przed nim o swych obowiązkach wobec Ojczyzny: wykonywaniu swej pracy tak, żeby wojsko szło z postępem rozwoju techniki i dorównywało armiom zagranicznym, albo podaniu się do dymisji. Pod takim kierownictwem Ministerstwo Spraw Woj­skowych załatwiało tylko stosy papierków i zjadało budżet i przez bezustanną „reorganizację reorganizacji” dezorganizowało kompletnie wojsko, na przykład saperów i artylerię, o czym będzie mowa później.

Jedynym bodaj działem Ministerstwa, którym się intereso­wał sam Marszałek Piłsudski, była „polityka personalna”, jak wszystkim wiadomo, bardzo ujemna i szkodliwa. Dokumentem, który nas ośmieszył w oczach zagranicy i rzucił snop jaskrawego światła na ducha wprost lokajsko-stupajkowsko-azjatyckiego, jaki naonczas panował wśród najwyższych władz wojskowych, ducha niegodnego oficerów, jest książka lekarza, „generała dywizji” Sławoj-Składkowskiego, pod tytułem „Strzępy meldunków”.

SZTAB GŁÓWNY

Sztab Główny został odsunięty, praca jego — zwłaszcza Oddziału I i Oddziału II — zakazana.

„Istotny powód tej zmiany leżał w tym, że już wtedy zaczynały się zupełnie wyraźnie niechęć i negatywne stanowisko Marszałka Piłsudskiego do wszelkich prac Sztabu Głównego nad zagadnieniami mob.”

„…Pracowano ciężko i ofiarnie, w jak najgorszych warun­kach moralnych…, niestety, wszystko na darmo, wszystko rozbi­jało się o negatywne stanowisko marszałka Piłsudskiego, a nawet już w tym czasie jego wręcz wrogie nastawienie się do wszelkich poczynań Sztabu Głównego w dziedzinie mob.”

„…w połowie 1932 roku… znów prace wstrzymano na rozkaz nowego Szefa Sztabu Głównego (generał Gąsiorowski), i z wyraźnego polecenia Marszałka Piłsudskiego kazano spalić wszystko łącznie z brulionami, aby nawet ślad nie pozostał.

„…Korzystając z pobytu Marszałka Piłsudskiego za granicą, zdołano wydać za podpisem generała Gąsiorowskiego (prawdopodobnie nie orientował się, co podpisuje, bo w przeciwnym razie byłby na pewno nie podpisał) nowe tabele mob. piechoty, artylerii, łączności i aeronautyki. Niestety — powrót Marszałka Piłsudskiego przerwał, zresztą w sposób bardzo drastyczny i przykry dla oficerów Oddziału I Sztabu Głównego i generała Zamorskiego, dalsze prace. Marszałek Piłsudski nakazał „rozpędzić” cały Oddział I, a do tego czasu, nim to zostanie uskutecznione, zabronić oficerom jakiejkolwiek pracy w ogóle…” (Krótkie studium pod tytułem „Mobilizacja i jej przygotowanie”).

„…i zakazania Oddziałowi I Sztabu Głównego brania (udziału w pracach nad mobilizacją armii i kraju…” (L. W.994/A/40).

„…na tejże samej odprawie (w Brześciu nad Bugiem) zakazał (Marszałek Piłsudski) mnie jako Szefowi Oddziału I Sztabu Głównego… brać udział w pracach mob., które zostały zlecone dowódcom O.K., a w dziedzinie materiałowej generałom Składkowskiemu i Langnerowi. Motywów nie potrafiłem się domyś­lić”. (L.dz. 994/A/40).

Wobec kategorycznych zakazów Marszałka Piłsudskiego wszelkiej pracy Oddziału I Sztabu Głównego nad przygotowaniami nowego planu mob., szef ówczesnego tegoż Oddziału, daleko­wzroczny i rozumny generał Zamorski, w porozumieniu z poważnie swe obowiązki, stanowisko i odpowiedzialność traktującym Szefem Sztabu, generałem Piskorem, przystąpił po cichu — aby ratować, co można — do uaktualniania bardzo już nieaktualnego planu „S” (z roku 1925). Piłsudski generała Piskora odwołał, a Szefem Sztabu zamianował… pułkownika dyplomowanego Gąsiorowskiego, choć w Sztabie Głównym pracował generał Zamorski.

„Praca nad dalszym uaktualnianiem tabel mob. została w maju 1932 roku przez — (w międzyczasie awansowanego) — generała Gąsiorowskiego zakazana.

Pan generał Gąsiorowski, nowy Szef Sztabu Głównego, zachowywał się tak, jakby na to stanowisko przyszedł po to, by Sztab Główny zlikwidować. Żadnej wątpliwości nie miałem, że przede wszystkim będzie zlikwidowany Oddział I. Zresztą oświadczył mi to wyraźnie, żeby na rozkaz od Pana Marszałka rozpędzić Oddział I nie na cztery, lecz na dwadzieścia wiatrów. Biuro II zastępcy (stworzone zresztą nie przeze mnie, lecz przez pułkownika Pierackiego) zlikwidowano w sposób drakoń­ski, bowiem pułkownik Przeździecki, major Orski (artylerzysta), major Grocholski Remigiusz, kapitan dyplomowany Trembinski zostali z wojska wyrzuceni, akta zostały złożone w opieczęto­wanej kasie, wydziały wojskowe poddano tylko Ministerstwom, przy których istniały, tak, że mobilizacja cywilnego odcinka kraju straciła komórkę kierowniczą w Sztabie Głównym istnie­jącą. Z trudem najwyższym udało mi się z oficerów wyrzuco­nych uratować tylko Orskiego. Nigdy zresztą nie dowiedziałem się, dlaczego praca w Biurze II zastępcy stała się z dnia na dzień przestępstwem”. (L.dz. 994/A/40).

Treść powyższych wyciągów jest tak druzgocąca, że z mej strony nie wymaga żadnych komentarzy.

Ale dla dopełnienia obrazu ówczesnych szkodliwych i kary­godnych stosunków, panujących wśród kierowniczych sfer naj­wyższych władz wojskowych podaję — z tego samego źródła — jeszcze poniższe:

„…Szef Sztabu Głównego (generał Gąsiorowski) nie miał o mobilizacji najmniejszego pojęcia. Z miejsca zrezygnował z dysponowania budżetem zaopatrzenia, do czego miał ustawowo prawo, i oddał to Szefowi Adm. Armii (generał Składkowski) względnie poszczególnym departamentom M.S.Wojsk. Nie chciał o tym budżecie słyszeć. W mobilizację nie wierzył i raportów moich słuchać nie chciał.

Kiedy zaś Hitler wypowiedział traktat wersalski i przystąpił do odrodzenia Wehrmachtu i ja w wydziale mat. (major dypl. Zakrzewski) zarządziłem opracowanie możliwości twórczych armii niemieckiej i z kalkulacji posiadanych przez Niemcy ówczesne zapasów materiału i wyszkolonych rezerw wyszło nam, że mogą wystawić 1.800.000 żołnierza, Szef Sztabu Głównego polecił przestudiować to zagadnienie Szefowi II Oddziału (pułkownik Englicht), z którego wynikało, że ja przedłożyłem kalku­lację złą, bo Niemcy nie mają encadrement na więcej jak na 300-400.000 wojsk. Pan Szef Sztabu oświadczył mi dnia następ­nego, że pan marszałek mnie ostrzega, bym nie straszył Armii!

Mimo tych stosunków nader ciężkich moralnie, ja jak i moi podkomendni postanowiliśmy trwać na stanowiskach, licząc się z tym, że lada rok wojna z Niemcami wybuchnie i trzeba będzie tę nasza armię zmobilizować.

Nakazałem, więc, pod pozorem konieczności posiadania eta­tów ćwiczeniowych, opracować i drukować takie etaty, na których mogłyby się jednostki mobilizujące w chwili mob. oprzeć. Poza tym ja sam dla kalkulacji budżetowych musiałem mieć jakąś aktualną podstawę obliczeń, Szef Sztabu i tych organizacji nie podpisał i wobec tego nie wydrukowano ich.

Na każdym akcie z dziedziny mob. czy to pers. czy mat. pisał pan Szef Sztabu: „czekać aż do wyjaśnień uzyskanych przez pułkownika Glabisza”. Wyjaśnienia te nigdy nie nadchodziły. Zresztą moim zdaniem Szef Sztabu Głównego miał nawet w owych stosunkach nie tylko prawo, ale obowiązek sam pobierać decyzje, skoro Marszałek Piłsudski, co już wspomnia­łem, był ciężko chorym człowiekiem. Niestety, Szef Sztabu Głównego był cały pochłonięty remontem swego mieszkania w Sztabie Głównym, pisaniem bibliografii i niczym innym. W krót­kim też czasie robienie czegokolwiek w Sztabie było przestępstwem. Wolno było swobodnie czytać Ilustrowany Kurier Codzienny.

Mimo to niemal, co tydzień ustnie i pisemnie przedstawia­łem generałowi Gąsiorowskiemu stan przygotowań mob. w dzie­dzinie personalnej i materiałowej.

W dziedzinie mob. personalnej generał Gąsiorowski niczego nie rozumiał, każdą zaś chęć zakupu sprzętu za granicą uważał za aferę i jeśli nie on sam, to przez generała Składkowskiego względnie Langnera każde pertraktacje utrącał. Nie mógł tylko utrącić realizacji IV transzy pożyczki francuskiej, o której Francuzi zapomnieli, że ją dać mają. Wyszukał tę sprawę pułkownik Zakrzewski i dzięki gorącemu zajęciu się tą sprawą generała Piskora, kiedy generał Gąsiorowski przyszedł, była już w końcowym stadium realizacji.

Przepadła natomiast sprawa dział przeciwlotniczych Driggsa, c.k.m. plotn. i ppanc. Qerlikon (później wprowadzone w armii niemieckiej), ponownie dział przeciwlotniczych Boforsa. Wszyst­ko to w latach 1931, 1932, 1933. Udało się dzięki tylko dyrektorowi P.W.U., inżynierowi Wierzejskiemu, kupić licencję na wyrób c.k.m. i r.k.m. „Browning” i w krótkim czasie zaopatrzyć armię naszą w tę doskonałą broń. Długi jednak czas „Browningom” groził los sprzętu innego, który odpadł jako tak podówczas zwane „myśli pstromotorowe”.

Zakup zmotoryzowanej artylerii najcięższej „Skody” był koroną moich ówczesnych przestępstw. Straszył mnie generał Gąsiorowski konsekwencjami, w razie, gdy Marszałek się o tym dowie.

Kiedy generałowi Gąsiorowskiemu referowałem sprawę moim zdaniem szybkimi krokami zbliżającej się wojny, używając wyrażenia: „Panie generale, na miłość Boga, przecież to jest w naszych przygotowaniach za pięć minut dwunasta!”, odpowiadał: „Mówiłem o tym Komendantowi, kazał Wam powiedzieć, że jest dopiero pięć po dwunastej”. W to ja nie wierzę i sądzę, że generał Gąsiorowski nie odkrywał przed Marszałkiem Piłsudskim prawdy!” (L.dz.994/A/40).

Również prace operacyjne polegały na studiach pro domo i nie miały praktycznego znaczenia dla przygotowania planów operacyjnych przyszłej kampanii… Planów tych, bowiem nie przygotowywano.

„…W jaki sposób były przygotowania wojenne robione do roku 1935 — tego nie wiem, ale obejmując moje stanowisko w G.I.S.Z. (w listopadzie 1935 roku) znalazłem tylko bardzo szczupłe studia terenów zachodnich, bez żadnych przesłanek operacyjnych, a ograniczające się jedynie do ćwiczeń i zadań, dawanych do przestudiowania Inspektorom Armii i to głównie odnośnie łączności i warunków Komunikacyjnych na Kresach Wschodnich. Strona przeciwna była tylko zawarta w raportach Oddziału II Sztabu Głównego i nie była rozpracowana, wobec czego w ciągu paru miesięcy opracowałem studium możliwości koncentracyjnych armii sowieckiej. Studium to było nowością, a — jak mi mówił pułkownik dyplomowany Glabisz — tego rodzaju studia były poprzednio wprost zabronione. (L.dz.1533/40).

Dalszym fatalnym błędem nowej organizacji naczelnych władz wojskowych, wprowadzonej po maju, było odebranie dowódcom Korpusu właściwości dowódczych, wyszkoleniowych i taktyczno-operacyjnych w stosunku do podległych im pod wzglę­dem terytorialnym i mobilizacyjnym Wielkich Jednostek pie­choty i kawalerii. W ten sposób zdewaluowano stanowisko dowódcy Korpusu i jego powagę służbową tak na terenie jego Korpusu w stosunku do władz cywilnych i wojskowych, jak i w stosunku do władz centralnych. Już sam ten fakt był nieko­rzystnym i niezdrowym zjawiskiem w życiu Armii i dla jej powagi wśród społeczeństwa. Towarzyszyło mu drugie: generał, wyznaczony na to stanowisko, czuł, że jest skończony. Na ogół, więc nie przejmował się już pracą, a raczej podpisywał papierki, przedkładane mu przez Szefa Sztabu, poza tym dowódca Kor­pusu, tak jak większość Inspektorów Armii, zajmował się poli­tyką lub mniejszościami lub różnymi pracami społecznymi lub po prostu reprezentacją wojska na zewnątrz. Wszystkie te prace dodatkowe nie miały oczywiście nic wspólnego z przygotowa­niem wojska do wojny. W terenie go już nie było widać, bo też sytuacja jego była „w linii” więcej niż krzywa. Skutki były zaraz widoczne na zewnątrz w dyscyplinie oddziałów, stacjonujących na terenie Korpusu.

Ale najgorsze było inne jeszcze następstwo tej nowej „organizacji”, która tyle nieszczęść na Polskę sprowadziła. Nie było stopnia pośredniego „dowodzenia” w czasie pokojowym między Wielkimi Jednostkami piechoty czy kawalerii a Inspektorami Armii. Miało to trzy bardzo ujemne skutki:

1) dowódcy Korpusu, uważający siebie — i w naszych warunkach zupełnie słusznie — za wyeliminowanych z dalszej kariery wojskowej, nie interesowali się w zasadzie już tym, co robi wojsko polskie pod względem wyszkoleniowym, taktycznym i operacyjnym i też pod tym względem nie śledzili armii zagranicznych ani nie pogłębiali swych studiów wojskowych, aby się przygotować do wyższego stopnia dowodzenia.

2) w chwili potrzeby uzupełnienia Inspektorów Armii Generalny Inspektor powoływał na stanowiska Inspektorów Armii w czasie pokojowym dowódców dywizji, którzy, jak to kampania jesienna 1939 roku pokazała, nie byli do tego zadania przygotowani, wiec też zawiedli (Bortnowski, Szylling).

3) W samym przededniu wojny, a w kilku wypadkach już po jej wybuchu, dowódcy Armii zorientowali się, że brak pośredniego stopnia dowodzenia, jakim jest Korpus, uniemożliwia im wprost dowodzenie Wielkimi Jednostkami piechoty i kawalerii i pozadywizyjnymi licznymi oddziałami. Tworzyli, więc doraźnie Grupy Operacyjne, przez co wprowadzili dezorganizację dowództw dywizji piechoty lub też etapów, zależnie skąd wzięli dowódcę. Zagadnienie to omówię jeszcze na dalszych stronach niniejszego

Bardzo interesująco przedstawia tę wadę zasadniczą naszej organizacji naczelnych władz wojskowych anonimowy autor wymienionych uwag pod tytułem „U źródeł polskiej niemocy wojskowej”.

„…Organizacja polskiej siły zbrojnej była na pierwszy rzut oka taka sama, jak we wszystkich państwach europejskich. Wojsko było podzielone na dziesięć Korpusów, każdy Korpus liczył trzy dywizje piechoty i zmienną ilość brygad kawalerii i innych oddziałów, niewchodzących w skład dywizji piechoty, jak np.: lotnictwo, saperzy, łączność itd. Jednak w rzeczywistości sprawa przedstawiała się nieco inaczej. Dowódcy Korpusów byli to generałowie jakby drugiej klasy, którzy mieli tylko uprawnienia administracyjne i mobilizacyjne. Wszystko, co dotyczyło wyszkolenia oddziałów i kadry było wyłączone z ich kompetencji i szło od dowódców dywizji i brygad wprost do Ministra Spraw Wojskowych i do właściwych Inspektorów Armii, pomijając dowódcę Korpusu. Toteż wyznaczenie dowódcy dywizji na dowódcę Korpusu nie było wcale podwyższeniem w hierarchii wojskowej. Przeciwnie, było uważane za pokrzywdzenie, a generał, którego spotkała taka nieprzyjemność stawał okoniem i były wypadki, że meldował się do raportu u Marszałka z prośbą o pozostawienie go na dotychczasowym stanowisku dowódcy dywizji.

Między dowódcami dywizji i brygad kawalerii i przyszłymi dowódcami Armii brakowało więc szczebla pośredniego. W zasadzie dowódca Armii miał na wojnie dowodzić bezpośrednio dywizjami i brygadami. Była to pozostałość po wojnie polsko-rosyjskiej z 1920 roku, w czasie, której bardzo wielkie przestrze­nie — w porównaniu do bardzo niewielkich sił — sprzyjały samodzielnym działaniom poszczególnych dywizji. Jednak w każdych innych warunkach taka organizacja musiała być szkod­liwa.

Ograniczenie kompetencji dowódców Korpusu spowodowało daleko idące trudności wyszkolenia, w dyscyplinie i w zewnętrz­nym wyglądzie wojska. Przede wszystkim Minister Spraw Woj­skowych miał do czynienia w tych sprawach nie z dziesięcioma dowódcami Korpusów, ale jeszcze oprócz tego z trzydziestoma dowódcami dywizji, trzynastoma dowódcami brygad kawalerii, jedenastoma dowódcami grup artylerii oraz dodatkowo z pewną ilością dowódców grup lotniczych, saperów i łączności. Wszyscy dowódcy byli inspekcjonowani przez około szesnastu Inspekto­rów Armii, generałów do prac i generałów inspekcjonujących, przy czym, jak wiemy, podział inspekcji był niezwykle pogma­twany. W tych warunkach każdy dowódca naciskany przez swego Inspektora, kierowany wytycznymi Ministrów, a nie zrze­kający się własnych poglądów, przedstawiał całkowicie odrębną jednostkę wyszkoleniową. Dodajmy do tego właściwy nam prze­rost indywidualności i zrozumiemy, jak wielka musiała być w naszym wojsku pstrokacizna poglądów taktycznych, metod wyszkolenia, a nawet dyscypliny i zewnętrznego wyglądu oddziałów.

Wypada to zilustrować kilkoma drobnymi, ale charaktery­stycznymi przykładami.

Oficer przeniesiony na przykład z dywizji stacjonowanej na Wołyniu do dywizji stacjonowanej na Wileńszczyźnie, spadał jakby z księżyca. Dowiadywał się ku niezmiernemu zdumieniu, że zasady tego lub innego działania ważne na Wołyniu są dawno przebrzmiałą i nawet zdyskwalifikowaną nutą pod Wilnem. Zanim, więc zaczął dowodzić, musiał zasięgnąć języka u kolegów, jak to się robi w tym samym wojsku, ale pod innym równoleżnikiem.

W jednym z większych miast komendant garnizonu, rozka­zał, aby żołnierze przy salutowaniu podnosili wysoko nogi i przybijali mocno krok. Zarządzenie to było sprzeczne z regula­minem. Nie wykonywali go oficerowi i podoficerowie, a ponieważ pech chciał, że w tym samym mieście stacjonował także pułk z innej dywizji, to rozkaz ten nie był nigdy wykonywany także i przez ten pułk piechoty oraz przez wszystkie oddziały podległe wprost dowódcy Korpusu. Wreszcie pułk artylerii nie wziął sobie zupełnie do serca rozkazu swego dowódcy dywizji i salutował przybijając krok z mniejszym zapałem niż inne oddziały dywizji. Ostatecznie powstała swego rodzaju wieża Babel, której przyglądali się ze stoickim spokojem codziennie i co najmniej przez dwa lata dowódca Korpusu, dowódca dywizji i komendant garnizonu.

Po większych ćwiczeniach letnich w roku 1939 odbyła się jak zwykle defilada. Przeszła najpierw jedna dywizja i wygląd jej był mizerny. Po krótkiej przerwie zaczęła przemarsz inna dywizja. Powstało zupełne zaskoczenie i ogólne zdumienie. Piękny wygląd zewnętrzny, postawa, tempo, równanie i wszystko różniło się tak dalece, jakby te dwie dywizje należały do innych armii.

Przykłady te wskazują, jak wykrzywiała się postawa wojska nie ujęta w karby mocnej organizacji, lecz pozostawiona indywidualnej swobodzie zbyt wielkiej ilości dowódców. Jest pewne, że pozostawienie pełnych uprawnień dowódczych w rękach dowódców Korpusów tak, jak to się zresztą dzieje na całym świecie, uprościłoby znacznie cały system szkolenia i ujednostajniłoby postawę wojska. Wobec Ministra byłoby tylko dziesięciu generałów odpowiedzialnych za szkolenie, a więc w najgorszym wypad­ku mielibyśmy dziesięć różnych doktryn zamiast, sześćdziesięciu, co było równoznaczne z pełnym chaosem. Generalny Inspektor nie powinien był żadną miarą dopuścić do takiego rozluźnienia, choćby, dlatego, że znając właściwości naszego wojska i naszego narodu musiał przeciwdziałać przerostom wybujałych indywidualności.

Zdeklasowanie dowódców Korpusów pociągnęło za sobą jeszcze inne poważne następstwo. Organizacja wojska w czasie wojny przewidywała w razie koniecznej potrzeby — w pewnych wypadkach — tworzenie tak zwanych dowództw Grup Operacyjnych, które miały być szczeblem pośrednim między dowódcą Armii a dowódcami dywizji, czyli właściwie miały spełniać zadania dowódców Korpusów. Na te stanowiska nie byli jednak przewidziani generałowie, pełniący w rzeczywistości funkcje dowódców Korpusów i ich sztabów, lecz doraźnie wyznaczeni generałowie. Wskutek takiego wyklinowania dowódców Korpusów i ich sztabów powstał dotkliwy brak dowódców Grup Operacyjnych, ponieważ nie było, kim obsadzić ich stanowisk. Spowodowało to obciążenie dowódców Armii, którzy musieli dowodzić bezpośrednio wszystkimi dywizjami, brygadami kawalerii, brygadami obrony narodowej i różnymi doraźnie tworzo­nymi związkami i to nawet w wypadku, gdy działały one na różnych kierunkach. Dowódcy Armii poradzili sobie na wojnie w ten sposób, że obciążali z kolei niektórych dowódców dywizji obowiązkiem dowodzenia jeszcze jedną dywizją lub brygadą kawalerii, albo też wyznaczali na stanowisko Grupy Operacyjnej właściwego dowódcę Korpusu, który w razie wojny miał pełnić funkcję dowódcy etapów Armii. Wszystko to było improwizacją, bo dowódca dywizji nie miał środków dowodzenia więcej niż jedną dywizją, a dowódca Korpusu nie miał w ogóle możności dowodzenia w polu, ponieważ nie rozporządzał żadnymi środ­kami łączności poza kilkoma samochodami osobowymi. Wreszcie wyznaczenie dowódcy Korpusu na dowódcę Grupy Operacyjnej pozbawiało Armię dowódcy etapów, co powiększało i tak już nieprawdopodobny chaos na tyłach.

Jak widać, od roku 1921 do roku 1939 nie byliśmy w sta­nie wyprodukować wystarczającej ilości dowódców Grup Opera­cyjnych, czy też pełnowartościowych dowódców Korpusów i ich sztabów i rozpoczęliśmy wojnę z zupełnie niedostateczną ilością wyższych dowództw, tego nie można niczym wytłumaczyć. Jest, bowiem zrozumiałe, że mieliśmy braki w uzbrojeniu, bo byliśmy biednym narodem, ale nie można zrozumieć, dlaczego mieli­byśmy być upośledzeni pod względem organizacji wyższego dowodzenia. Tę lekkomyślność należy bezwzględnie potępić”.

Z całym tym tragicznym zagadnieniem „Organizacji Naczel­nych Władz Wojskowych” łączy się jeszcze sprawa personalna.

U nas sprawy personalne nie były podporządkowane zagad­nieniom obrony Państwa, ale zagadnienia te były podporządko­wane sprawom personalnym. Było wprost niepodobieństwem uzyskać etat oficera czy pracownika cywilnego dla wykonywania koniecznej i planem przewidzianej pracy, ale dla osób z kliki, — dla których nie było pracy — były stwarzane etaty z pozo­rami pracy (na przykład Floyar Raychmann po zdymisjonowaniu, lub Iłłakowiczówna itd.).

Polityka personalna w wojsku polskim po wypadkach majowych i jej tragiczne następstwa dla wojska i Państwa są zbyt dobrze znane wszystkim Polakom, aby je warto było tutaj szczegółowo analizować.

Stwierdzam tutaj tylko dla całości obrazu stosunków pomajowych, które przyczyniły się do klęski jesiennej, kilka faktów niezbitych:

— celem tej polityki personalnej nie było dobro Państwa, a jedynie i wyłącznie interes osobisty kliki sanacyjno-legionowej, aby się utrzymać przy władzy i korycie,

— dlatego z początku przeprowadzono masowe rugi oficerów, posługując się przy tym metodami, godzą­cymi w honor stanu i w godność osobistą danych jednostek, oraz łamiąc prawo i obchodząc ustawy,

— po zakończeniu rugów masowych przeprowadzono jeszcze „odmłodzenie” (co się szczególnie tragicznie dało we znaki artylerii) i uprawiano konsekwentnie tę samą politykę personalną po cichu aż do września, w dalszym ciągu wysuwając nie tylko na naczelne, ale w ogóle na wszystkie ważniejsze stanowiska w wojsku (do pułku i wydziału w sztabach Naczelnych Władz Wojskowych włącznie) tylko swoich ludzi, choćby się na te stanowiska zupełnie na nadawali, a trzymając z dala od tych stanowisk ludzi sobie niemiłych, choćby najbardziej zdol­nych, pracowitych itd.

— aby zapewnić dopływ swoich ludzi i aby zapobiec konkurencji na wyższe stanowiska w przyszłości, ich tylko awansowano, często nawet z pominięciem obowiązujących przepisów pragmatyki (bez przepisanych staży lub lat służby w danym stopniu) oraz z łamaniem podstawowych zasad sprawiedliwości (na przykład przeskakiwanie w awansie starszych, lepszych, zdolniejszych, pracowitszych oficerów, ale nie „swoich”), krzywdząc pozostałych oficerów i trzymając ich długie lata, mimo przeważnie wybitnych i bardzo dobrych opinii i kwalifikacji, w stopniach niższych, aby ich potem nagle ,,z powodu przekroczonej granicy wieku” przenieść w stan spoczynku.

— dla tych samych celów forytowano bardzo awanse najmłodszych oficerów (tzn. polskiej produkcji), licząc, że oni już im z powodu wieku konkurencji nie zrobią, a wychowani w polskich szkołach dostatecznie silnie są przejęci „Legendą”, aby w jej prawdziwość (nie) wątpić. W konsekwencji zdarzało się to, że kapitan, który był instruktorem w szkole podchorążych po kilku latach kolegował z tym swoim byłym uczniem, już również kapitanem.

Taka polityka personalna miała dla wojska polskiego fatalne następstwa i była jedną z przyczyn klęski wrześniowej:

— zdemoralizowała (poza chlubnymi wyjątkami) gros oficerów pochodzących z legionów (i tych, którym się tylko zdawało, że byli w legionach i siebie za legionistów uważali). Wiedzieli, bowiem, że, czy będą pracować czy nie, czy będą dobre opinie, czy złe, awans mają i tak zapewniony, a z awansem też lepsze i lepiej płatne stanowisko. Po co więc wysilać się i trudzić!

— zraziła do wojska polskiego wszystkich tych oficerów, których w tak haniebny sposób przeniesiono w stan spoczynku. Wojsko polskie, zamiast w nich mieć na wypadek wojny dosko­nałą rezerwę kadry zawodowej (jak na przykład armia nie­miecka), miało w nich wielką rezerwę zgorzkniałych malkonten­tów, którzy, z zastrzeżeniami odnosząc się do wojska, które ich tak zawiodło i tak głupkowato-ordynarnie na bruk wyrzuciło, z wojskiem tym nie utrzymywali stosunków. Z chwilą wybuchu wojny poza nielicznymi znanymi mi wypadkami indywidualnej dzielności oficerów stanu spoczynku, o której zresztą — mimo doznanej krzywdy — z powodu ich patriotyzmu wątpić nie można — gros z nich przepadło bez wieści i bez pożytku dla sprawy.

— zniechęciła bardzo wielu oficerów, stale pomijanych w awansie i biedujących, często z liczną rodziną, przez długie łata z małej gaży kapitana czy majora, nie w poczuciu winy własnej, lecz świadomej krzywdy ze strony władz. „…Po co się trudzić, jeżeli i tak nie będę awansował, bo nie jestem legioni­stą” (lub „… nie mam ciotki w Ministerstwie”), „jaka płaca, taka praca”. — Takie uwagi często się słyszało. A nieraz zna­cznie ostrzejsze i bezwzględniejsze pod adresem pułkowników i generałów, którzy nic nie robią, a biorą kolosalne gaże i mają limuzyny, służbowe mieszkania, wysokie remuneracje, darmowe bilety pierwszej klasy i inne udogodnienia, nie licząc już stale zapewnionych miejsc w domach wypoczynkowych i w — spe­cjalnie na ten cel w okresie Bożego Narodzenia z chorych opróżnianym — sanatorium wojskowym (Dłu­skich) w Zakopanem. Nie chcę przez to powiedzieć, aby ta kategoria oficerów — przeważnie kapitanów i majorów, którzy podczas wojny bolszewickiej byli już oficerami młodszymi lub dowódcami pododdziałów — w sposób karygodny w ogóle nie pracowała. Przeciwnie! Ich pracą w ogóle wojsko żyło i istniało w ostatnim dziesiątku lat przed wojną. Pracowali bar­dzo sumiennie. Obowiązek swój spełniali bez reszty i mogli być pod tym względem przykładem dla swych przełożonych, którzy się zresztą na ich pracy przeważnie nie znali i jej nie doceniali, bo jej nigdy sami nie pełnili. Ale spełniali na ogół tylko swój obowiązek. Nic ponadto! Raczej sumiennie urzę­dowali. Zapał ich, entuzjazm i energię pracy już dawno i gruntownie zniszczyła sanacja legionowa. Trzeba być „nadczłowiekiem”, żeby:

— przez długie lata przed wojną i podczas wojny pracując dla odzyskania Niepodległości, nieraz w warunkach najcięższych i pod stałą groźbą policji pruskiej czy rosyjskiej,

— w powstaniach i wojnie polsko-bolszewickiej dla Polski ochotniczo głowę nadstawiając,

— być przez długie lata bardzo sumiennej i ciężkiej pracy pokojowej traktowanym jak obywatel drugiej klasy, tylko z tego tytułu, że się nie było legionistą lub nie urodziło się tam, tylko gdzie indziej,

— być pomijanym bezustannie w awansach, cierpiąc przy tym z rodziną biedę,

— wysłuchiwać mniej lub więcej nietaktownych i bar­dzo często nierzeczowych uwag niedowarzonych i niedokształconych przełożonych… i się nie zniechęcić,

— oraz zdemoralizowała wielu z najmłodszych oficerów, to znaczy „polskiej produkcji”, którzy bardzo często się zorientowali, że lepiej niż pracowitość, charakter, prawdomówność… popłaca:

— schlebianie przełożonym, mówienie tego, co jest mile słyszanym, a zatajanie lub przeinaczanie prawdy, o ile to może narazić;

— nie wierność ideałem sumienia, ale głośne wyznawanie haseł urzędowych, donosicielstwo okrężnymi drogami (nieraz nawet na bezpośrednich przełożonych z kategorii wyżej wymienionych kapitanów i majorów), zamiast służbowego meldunku.

Faktów powyższych nie można oczywiście uogólniać. Mło­dzież nasza oficerska zawodowa była na ogół zdrowa i pra­cowita, dobra fachowo i zdyscyplinowana. Nie można tych ujem­nych przykładów uważać za zbyt sporadyczne. Z własnej obserwacji znam ich kilkadziesiąt, a z opowiadań kolegów i sprawozdań mógłbym wyłuskać jeszcze kilkadziesiąt. Wszystko zależało od osoby dowódcy pułku. To jest przestroga na przyszłość.

Zatkały się awanse w całej armii. Zbyt młodych awanso­wano na generałów. Doły pchały do góry. Zakorkowały się etaty.

Musiano jakoś zaradzić.

Nie można było usuwać ludzi swoich, choćby nawet niedołęgów.

Nie sposób było też zamknąć podchorążówki lub wydatnie zmniejszyć jej roczniki, gdyż to groziło katastrofą w przyszłości.

Rozwiązanie znaleziono iście Salomonowe. Głowy nie chciano ruszyć, nóg nie było można. Zabrano się do zbyt pełnego brzucha. Wypatroszono go. „Odmłodzono armię”. Usu­nięto wśród niewątpliwie bardzo dużej ilości mier­not również pokaźną liczbę bardzo wartościowych oficerów liniowych, którzy na wojnie 1920 roku byli młodszymi oficerami i częściowo dowódcami pododdziałów, a we wrześniu byliby dowodzili batalionami i pułkami.

Ich we wrześniu brakło — i to była znów jedna z przyczyn klęski.

Awans zależał rzekomo i oficjalnie od opinii przeło­żonych. Ale wszyscy oficerowie wiedzieli, że to jest znów kłam­stwem. Były, bowiem całemu wojsku znane niezliczone wprost wypadki, że umysłowo, fachowo i moralnie, lub w jednej z tych dziedzin zdyskwalifikowani oficerowie awansowali „jakby nigdy nic”, a pomijani byli przy tym samym awansie oficerowie inteli­gentni, pracowici, solidni i dobrzy fachowcy. Wiadomo, która kategoria oficerów zawsze i gładko awansowała, wiadomo też, kto nie awansował wcale lub tylko, co dziesięć lat na następny stopień. Najwięcej antagonizmów i nienawiści wśród korpusu oficerskiego wywoływały takie niesprawiedliwe awanse szczególnie w linii, to jest w pułkach, gdzie jeden obserwuje pracę drugiego i w garnizonie, i na poligonie, i na polu manewrów, i wszyscy wzajem się znają.

Poza tym w braku jednolitego, zgranego korpusu oficer­skiego o ostrej tradycji, jednolitej doktrynie i jednolitym esprit de corps oraz o bardzo wysokim poczuciu honoru, opiniowanie zawierało samo w sobie trzy dalsze niebezpieczeństwa:

— niesprawiedliwe opiniowanie in plus (to znaczy na szkodę wojska, wiec Państwa),

— niesprawiedliwe opiniowanie in minus (to znaczy na szkodę danego oficera, a poza tym również na szkodę Państwa),

— bardzo niejednolite opiniowanie, zależne nie tylko od pochodzenia, kultury ducha, bezstronności, sumienności i poczucia honoru opiniującego, ale również od stopnia jego inteligencji i od umiejętności podejścia psychologicznego do zagadnienia.

In plus opiniowali z reguły legioniści legionistów, peowiaków, ludzi, „którzy im się ukłonili” i innych z „licznych bry­gad”. Była przecież jasna dla wszystkich „doktryna”: utrzymanie się przy władzy. Musiał, więc iść w górę „wierny” narybek.

In minus opiniowali przeważnie legioniści oficerów, niepochodzących z legionów. Poza tym brukano opinię tym wszystkim oficerom, nawet legionowym, którzy okazywali charakter i mieli odwagę cywilną przeciwstawić się złu.

Niejednolitość opiniowania, nawet przy długiej zupełnej bezstronności opiniującego, wypływała też z niejednolitości kor­pusu oficerskiego. Znane są wszystkim oficerom naszym wypadki, że oficer, zaopiniowany przez kilka lat z rzędu za „wybitnego” w Wilnie lub Zamościu, przeniesiony na przykład do Gniezna czy Poznania został po roku zaopiniowany jako „przeciętny” i przez dalszych kilka lat nie zdołał poprawić swej opinii, choć się zmieniali przełożeni.

Nie tu miejsce na rozpatrywanie zagadnienia, czy nie było możności znalezienia jednolitego kryterium dla opiniowania ofi­cerów tak, aby ta opinia była prawdziwą, sprawiedliwą i nieska­żona podstawą do użycia oficera w czasie pokoju i wojny, względnie do jego usunięcia z wojska.

Pewnym jest, że przy dobrej woli i ta sprawa, jak i każda inna mogła być pomyślnie rozwiązana. Ale brakło tej dobrej woli, bo nie dobro wojska, (więc Państwa) było „naj­wyższym prawem”, ale egoistyczny interes partyjny.

Cała polityka personalna w wojsku dała jak najfatalniejsze wyniki podczas kampanii jesiennej 1939 roku, tym egzaminie, podczas którego „pytania zaczął zadawać nieprzyjaciel”.

Do zagadnienia tego powrócę jeszcze przy omawianiu kampanii.

Jednym z przejawów tej polityki personalnej było zbyt czę­ste przenoszenie oficerów. Jest zrozumiałe dla każdego, że nie wszyscy podporucznicy, którzy w początku swej służby oficer­skiej dostali przydział do jakiegoś pułku, mogą w tym samym pułku pozostać aż do stopnia majora czy podpułkownika. Jest tak samo zrozumiałe, że oficerów dyplomowanych, po ukończe­niu Wyższej Szkoły Wojennej i po pracy w sztabach, przydzie­lano na kolejne staże do różnych pułków. Ale często prze­rzucania oficerów liniowych z pułku do pułku nie można sobie inaczej wytłumaczyć, jak obawą tych, którzy kierowali polityką personalną w wojsku, przed zbytnim zgraniem się i zżyciem oficerów w pułkach. Potwierdzeniem takiego przypusz­czenia może być między innymi na przykład tajne zarządzenie, że oficerów, rodowitych Wielkopolan, nie wolno przenosić do D.O.K.VII, czego też ściśle przestrzegano, — w każdym razie do 1935 roku.

Najlepiej ta sprawa przedstawiała się w kawalerii, gdzie tak charakterystyczny dla tej broni i tak wybitny esprit de corps niwelował nieomal zupełnie wszystkie uboczne względy. Widzie­liśmy skład oficerski pułków kawalerii przez lata całe nieomal niezmieniony w tym sensie, że poza corocznym dopływem mło­dych podporuczników i poza zmianą, co kilka lat dowódcy pułku i zastępcy, cały pozostały korpus oficerski pułku na ogół był w swym oddziale przez długie lata. Nawet oficerowie dyplomowani, kawalerzyści, przeważnie powracali na staże do swych pułków. Toteż przywiązanie do barw swego pułku nie było w kawalerii czczym frazesem. Każdy kawalerzysta — bez względu na stopień — czuł się naprawdę rzeczywistym żołnierzem swego pułku i za honor tegoż pułku odpo­wiedzialnym. Było to bardzo zdrowym objawem i zdało pełen egzamin w kampanii jesiennej 1939 roku, gdy kawaleria stanęła faktycznie na pierwszym miejscu przed innymi rodzajami broni pod względem zwartości, dyscypliny i spełnienia swego obowiązku bez reszty do końca.

Na wszystkich innych rodzajach broni, w których bez­ustanne przenoszenie oficerów było nagminne, odbiło się to fatalnie.

Korpus oficerski danego pułku piechoty czy artylerii nie był zgrany i zżyty, gdyż nie mógł się zgrać i zżyć, gdy jego skład się bezustannie zmieniał. Nie sprzyjała też temu zgraniu świa­domość każdego oficera pułku, aby pilnować „błagonadiożności” i że poza tym przynajmniej jeden z młodych oficerów jest „z urzędu” sykofantem, donosicielem bądź to dowódcy pułku, bądź tego „nasłanego” oficera sztabowego, a często i jednego i drugiego. Nie mam tu na myśli oficera informacyjnego pułku, którego funkcja i zadanie były w naszych warunkach konieczne, wszystkim oficerom wiadome, znane i przez nich uznawane i — przez ścisłą współpracę, zwłaszcza dowódców pododdziałów — popierane.

W takich warunkach przywiązanie do sztandaru, do tego a nie innego numeru pułku stało się pustym frazesem bez treści i bez oddźwięku w sercach oficerów, a święto pułkowe nie dniem tym większego zwarcia i zgrania się, dumnego wystąpienia na zewnątrz, przypomnienia sobie i innym dni chwały pułku i cichego ślubowania spełnienia — w razie potrzeby — swego obowiązku do ofiary życia włącznie. Nie! Święto pułkowe Było nielubiane przez oficerów, gdyż nie czuli się wewnętrznie z danym pułkiem związani. Wiedzieli za to na pewno, że jest ono, co prawda okazją dla dowódcy pułku do popisania się przed dygnitarzami wojskowymi i społe­czeństwem cywilnym, ich atoli naraża na niebywałe koszta, które w formie potrąceń obciążały i tak już niewystarczającą gażę całymi miesiącami, a bez względu na mniejszą lub większą ilość wygłoszonych mów naszpikowanych hasłami patriotycznymi, pułkowa „rzeczywista rzeczywistość” pozostanie wraz ze wszystkimi swymi rażącymi brakami nadal bez zmian na lepsze.

Ten, spowodowany przez biuro personalne M.S.Wojsk. brak esprit de cors w pułkach spowodował — w niesprzyjających warunkach kampanii, gdy i tak już nieliczna kadra zawo­dowa została jeszcze niesłychanie rozwodniona oficerami rezerwy, też przeważnie zupełnie nie związanymi z danym pułkiem — bardzo ujemne następstwa przez rozlatywanie się całych batalionów, a nawet pułków już w pierwszym boju i to tylko z powodu silniejszego ognia artylerii lub tylko ukazania się czoł­gów, a nieraz nawet tylko z powodu niesprawdzonej wiado­mości, ze podobno gdzieś w pobliżu są czołgi nieprzyjaciela.

Oddział niezgrany i niezżyty z sobą, zwłaszcza, gdy oficero­wie ani siebie nawzajem ani swych podwładnych nie znali, nie mógł posiadać… „tej nici niewidzialnej, która łączy żołnierza z sercem dowódcy” (Andre Gavet, „Sztuka dowodzenia”).

Takie oddziały nie mogły się nie rozlatywać, zwłaszcza przy zupełnym braku dyscypliny zwłaszcza u rezerwistów. Mowa o tym będzie jeszcze szczegółowiej przy charakterystyce naszego Wojska w przededniu wojny i podczas kampanii.

Tutaj tylko stwierdzenie, że jedną z przyczyn klęski wrześniowej była z gruntu błędna polityka perso­nalna, która miedzy innymi przez bezustanne przenoszenie oficerów nie dopuściła świadomie do zżycia i zgrania się pułko­wych korpusów oficerskich.

Poza tym wojsko nasze w roku 1918/1919 nie nawiązało do tradycji królewskich pułków ani wojska Księstwa Warszawskiego ani Królestwa Kongresowego (poza 2-gim pułkiem Ułanów „Grochowskim”. Dopiero mniej więcej od roku 1931 zaczęły niektóre pułki — zwłaszcza kawalerii — przybierać sobie imiona królów i hetmanów. Ale i na tym się skończyło).

Chciano w odrodzonym wojsku polskim stworzyć tradycję legionowej pierwszej brygady, nie rozumiejąc, że poza pułkami, które się wywodziły z nielicznych formacji legionowych, reszta Wojska nie czuła się wewnętrznie związana z legionami. Wojsko nasze czuło (tak samo jak całe społeczeństwo), że Polska nie zaczęła się na Piłsudskim, jak to sztucznie i bezustannie „papką i pałką” propagowano, i że się na Piłsudskim nie skończy.

Mimo całej propagandy przeciwnej, ogół korpusu oficerskiego dobrze rozumiał, że na tle tysiącletniej, pełnej chwały historii Polski, Piłsudski i legiony są tylko epizodem, takim czy innym, to kiedyś w perspektywie czasu historia osądzi, ale tylko epizodem.

Nie trzeba stwarzać, co kilka lat nowej trady­cji wojska, jak nie można — wbrew faktom — tworzyć w XX wieku bezkarnie „historii”, legend i „twórców” państwa, których „głupi ludek” ma kochać na rozkaz i słuchać bez pytania. Tak sztuczne legendy rozlatują się przy pierwszej próbie życiowej. I my to widzieliśmy i przeżyliśmy.

W genialnie przemyślanej przez generała von Seeckta orga­nizacji stutysięcznej Reichswehry, każdy pododdział, wiec kom­pania, szwadron, bateria miały poza swym numerem i nazwą jeszcze numer i nazwę któregoś pułku dawnej armii cesarskiej oraz obowiązek zachowywania tradycji tamtego pułku, zwłaszcza pielęgnowania jego historii bojowej.

A gdy w roku 1930 zbliżało się dziesięciolecie stworzenia Reichswehry, ówczesny dowódca tejże, generał Heye, ogłosił następujący rozkaz: „Na zapytania niektórych dowódców puł­ków odnośnie dziesięciolecia Reichswehry wyjaśniam, że dziesięć lat nie jest w życiu wojska okresem, który by mógł dać powód do jakichkolwiek obchodów”.

Zbyt częste przenoszenie oficerów miało jeszcze inne ujem­ne cechy:

— powodowało ogromne koszta dla skarbu Państwa,

— rozgoryczało oficerów, których to dotykało.

Co do kosztów przeniesień, to interesująca byłaby staty­styka, jakie sumy wyrzucano niepotrzebnie od 1926 do 1935 roku na ten cel (oczywiście, nie uwzględniając tu kosztów przeniesień rzeczywiście potrzebnych, których średnią proporcjo­nalną można stosunkowo łatwo obliczyć przez porównanie z tym działem kosztów innych armii europejskich). Na koszt przeniesienia oficera składały się następujące pozycje:

— ryczałt przeniesieniowy w wysokości jednomiesięcznej gaży danego stopnia bez dodatków,

— dwa „bilety przewozowe” na 1-2 wagonów towarowych dla przewiezienia rzeczy,

— bilety wolnej jazdy dla danego oficera, jego żony i dzieci i jednej służącej

— zwrot kosztów dojazdu do i od stacji kolejowej oraz za przewiezienie bagażu osobistego.

Nie mam pod ręką materiałów, aby obliczyć, ile te koszty przeniesieniowe wynosiły rocznie w budżecie M.S. Wojsk. Nie wiem poza tym, czy ta pozycja w budżecie M.S. Wojsk, uwzględniała też zwrot kosztów do kasy Ministerstwa Komuni­kacji za przejazd darmowy oficerów, jego domowników i mebli.

Ale faktem jest, że w sumie koszt niepotrzebnych przeniesień oficerów w okresie lat dziewięciu musiał być bardzo znaczny i mógł być bezwzględnie lepiej użyty, na przykład na dozbrojenie.

Te częste przeniesienia rozgoryczały oficera:

— bo znów go wyrywano ze środowiska, z którym się ledwo zdołał zżyć,

— nie obywało się przeważnie bez uszkodzenia mebli. Mawiano: „dwie przeprowadzki, to jak jeden pożar”.

— dzieci jego musiały często zmieniać szkoły,

— ale przede wszystkim: oficer popadał w długi.

Jak już wyżej wspomniałem, oficer otrzymywał na koszta przeniesienia ryczałt w wysokości jednomiesięcznej gaży zasadniczej. Jeżeli to był kapitan lub major, a w tych stopniach najwięcej przenoszono, to suma 380 czy 450 złotych pod żadnym warunkiem nie mogła starczyć dla zaspokojenia wszystkich kosztów przeprowadzki (jak spakowanie szkła, porcelany, książek, zdjęcie lamp, przewiezienie mebli na dworzec i robocizna oraz w nowym miejscu powyższe prace w odwrotnym porządku plus opłaty kosztów gazowni, elektrowni… za włączenie plus napiwki plus dojazdy, gdyż Państwo zwracało za dojazd tylko 1.50 zł., a faktycznie dojazd z rodziną i walizkami wynosił wielokrotnie więcej, hotele i tym podobne dla rodziny, przynajmniej przez tydzień gdy meble były na kolei itp.).

Przeniesienie było tragedią finansowa oficera — w średnim stopniu, — jeżeli miał żonę i więcej niż dwoje dzieci. Przeniesienie wyższego oficera, bezdzietnego lub z jednym dzieckiem i bez większej ilości mebli, było dobrym interesem finansowym.

Wspominam o powyższym zagadnieniu, pozornie dość luźno związanym z tematem, tylko z tej przyczyny, aby dokładnie naświetlić te wszystkie czynniki, które wpływały na ukształtowanie się takiego czy innego ogólnego nastroju w korpusie oficerskim, nastroju poczucia krzywdy, niepewności jutra i kłopotów finansowych, który na dłuższą metę musiał wywrzeć wpływ ujemny na ducha kadry zawodowej jako całości

Dla dopełnienia obrazka jeszcze jedno: osławiony premier Jędrzejewicz wprowadził w marcu 1934 roku ustawę uposaże­niową, która dawała oficerom dodatek na dzieci tylko do ilości dwóch (zresztą dwadzieścia tylko złotych miesięcznie). Jeżeli oficer miał troje lub czworo dzieci, to na więcej niż na dwoje nie otrzymywał, o ile się urodziły po dacie tej ustawy. Była to krzywda wyrządzona nie tylko danym oficerom, ojcom liczniejszych rodzin, ale przede wszystkim krzywda, wyrządzona Narodowi i Państwu, świadczy bardzo źle o sanacji, że taka ustawa mogła się ukazać, gdyż już cały świat znał katastrofalne wyniki systemu de deux enfants we Francji i gdy w tym samym czasie we Włoszech i w Niemczech za urodzenie dziecka po prostu płacono premie, a na jego wychowanie łożyło Państwo. Przecież Niemcy liczą 80, Włosi 44 miliony ludności, a Polska — bez mniejszości — „miedzy Bogiem a prawdą” — około 22 milionów.

Gdy ilość trumien przewyższa ilość kołysek, Naród musi zginąć.

Gdy Rząd Polski nie tylko nie popierał (między innymi: ustawa uposażeniowa), ale nawet zwalczał rozmnażanie się Pola­ków (poradnie „świadomego macierzyństwa” i 200.000 dzieci nienarodzonych, zabitych w łonie matek rocznie w Polsce ) — Polska musiała zniknąć z mapy Europy prędzej czy później[11].

Dla stworzenia dobrego korpusu oficerów zawodowych potrzeba wielu warunków, a między innymi przede wszystkim:

— zdrowego na duszy Narodu (którego emanacją jest korpus oficerski),

— czasu, którego nie waham się określić na 50 do 100 lat,

— silnego, wybitnego dowódcy, który zdoła wielkością swego ducha, mocą charakteru, dalekosiężnym umysłem i gorącością patriotycznego serca dać korpusowi oficerskiemu siłę i spójnię wewnętrzną oraz trwałe i mocne zasady doktrynalne i pchać go stanowczo w kierunku, z którego nie zboczy ani się nie załamie, nawet wśród zmiennych i nieraz bardzo przeciw­nych kolei losu,

— odpowiedniej selekcji narybku oraz

— bezwzględnego i natychmiastowego usuwania tych ofice­rów, którzy z czasem stali się niezdolnymi pod względem morale, umysłowym czy fizycznym.

Przykład taki mieliśmy przez miedzę.

Nasz zawodowy korpus oficerski w swej masie, to jest od podporucznika do podpułkownika, był zdrów, pracowity, chętny, polityką — w sensie udziału w niej — się nie zajmował. Nie miał też ani lekkiego ani łatwego życia. Był naprawdę zapraco­wany, zwłaszcza w linii, ale również w wielu sztabach. Mało tego: nasz korpus oficerski zastępował w wojsku i nauczyciela szkoły powszechnej i podoficera, bo na niego zwalano nieopatrz­nie tę pracę. Przeciętny nasz oficer nie miał czasu ani na samokształcenie się, ani na życie towarzyskie. Interesującym może być fakt, że w tak małych garnizonach jak Płock czy Gniezno młodzi oficerowie nie chcieli pójść w karnawale na bal Czerwonego Krzyża, Ligi Morskiej Kolonialnej czy inny, z powodu przemęczenia, mimo, że tam mieli pójść jako delegacja pułku i koleżeński fundusz oficerski koszty ich udziału w balu miał pokryć. Niewątpliwie było tak samo gdzie indziej.

Fachowo był nasz zawodowy korpus oficerski na ogół bardzo dobrze przygotowany, a nie jego wina, że tylko do wojny na poziomie 1914 roku. Wady i błędy, które niewątpliwie miał, wynikały z błędnego nastawienia i niedostatecznego przygotowa­nia fachowego i braku doświadczenia, a przede wszystkim braku poczucia obowiązku, sumienności i odpowiedzialności „góry”.

Gdy dzisiaj na emigracji w Wiadomościach Polskich pisze się, że oficerowie Polskę „przejedli i przepili”, a potem „uciekli z dobytkiem za granicę”, to jest to oszczerstwo, w haniebny i podły sposób podawane — niestety bezkarnie — publiczności dla celów osobistych i demagogicznych.

Na około 15.000 oficerów zawodowych chyba 14.000 poza gażą ustawową nie miało żadnych innych korzyści osobistych, za to dość liczne ograniczenia swobody osobistej i obywatelskiej, związane z mundurem. Te 14,000 pracowało z zaparciem się sie­bie dosłownie — dniem i nocą w tych samych ciężkich warunkach materialnych, jak gros społeczeństwa. Pracy tych 14.000 oficerów Polska zawdzięcza, że w sierpniu wojsko było wyszkolone, mogło się zmobilizować i ostatecznie walczyć.

Opinię korpusu oficerów zawodowych psuło przed wojną i tych pozostałych tysiąc oficerów, którzy nie stali na wysokości zadania bądź pod względem moralnym, bądź pod względem umysłowym, często niestety pod obu względami.

Brakowi ich wyobraźni, jak będzie przyszła wojna totalna wyglądać, ich lenistwu, aby te zagadnienia studiować w wojskowej prasie polskiej i zagranicznej, ich sybarytyzmowi, który powodował, że chęć wykorzystania wysokiego stanowiska dla osobistej wygody zagłuszała sumienność, ich nieobowiązkowości i lekkomyślności Polska zawdzięcza klęskę wrześniową.

Opinię zewnętrzna korpusu oficerskiego psuli też różni sanacyjni dygnitarze państwowi, którzy — kiedyś służąc w „wojsku”, w sanitariacie lub intendenturze, przeważnie zaś adiutantując tylko i antyszambrując, osiągnąwszy tamże wysokie stopnie, nadal — nieprawnie — swoich tytułów wojskowych używali i niestety nawet mundur wojskowy nosili.

Dla ilustracji powyższego podaję poniżej wyciągi ze sprawozdań kilku wyższych oficerów na ten temat:

„…Pomiędzy naszymi generałami większość posiadała piękną kartę bojową i niepodległościową.

Dużo między nimi było ludzi zdolnych i nieprzeciętnych, lecz „system” zrobił swoje, toteż w bardzo krótkim czasie i oni podzielili się na grupy mniej lub więcej uprzywilejowanych, mniej lub więcej nieomylnych.

W stosunkowo młodym wieku muskuły ich zwiotczały od wygodnego życia, zwiotczało również i rozumienie konieczności kształcenia się oraz pracy nad sobą.

Wszystkim zaś prawie bez wyjątku brakowało doświadcze­nia tak życiowego jak fachowego, które większość z nich nadra­biała tupetem i pewnością siebie, bardzo często przechodzącą w zarozumiałość, tę niezawodną drogę prowadzącą do nieomylności.

Otaczały ich również różnego rodzaju mury i murki, stwa­rzane przez nich samych oraz przez ich sztaby, i tutaj tak znana i popularnie zwana w wojsku „wazelina” święciła swoje triumfy.

„Wazelina” ta, niestety, przeciekała aż do najmłodszych warstw korpusu oficerskiego.

Poza tym generałowie nasi wzajemnie nie lubili się oraz krytykowali, nie krępując się obecności otoczenia.

Sztaby naszej generalicji składały się z ludzi zdolnych, ener­gicznych, dążących do wysunięcia się naprzód, prawie nie ustę­pujących wiekiem swoim dowódcom, a przeważnie przerastają­cych ich wiedzą fachową, natomiast również bez doświadczenia.

Wielu wyższych dowódców było pod ich wpływem. Każda W.J. żyła swoim życiem według hasała, „co kraj, to obyczaj” i według tego hasła wychowywała się oraz szkoliła, twierdzę, że fakt ten miał miejsce w kawalerii bezwzględnie. Bardzo często oficer przechodzący z jednej jednostki do drugiej musiał się przyzwyczajać do nowych, nieznanych mu metod.

Wytyczne wyszkolenia przerażały ogromem wymagań, a w wielu wypadkach były niewykonalne.

Poszczególne departamenty, a szczególnie Dep. Kawalerii, (który znałem dobrze) nie miały większego wpływu u dowódców W.J. toteż ich wytyczne respektowane były w miarę upodobań poszczególnych dowódców.

Wszelkie manewry W.J. dawały w wyniku rokrocznie te same powtarzane błędy, kończyły się mniej lub więcej przygoto­wanymi oraz udanymi omówieniami, i tak szło z roku na rok bez większych zmian, jeżeli chodziło o naukę i doświadczenia w dowodzeniu na szczeblach wyższych, od pułku w górę.

Sposoby oraz metody nowoczesnej walki były traktowane „po łebkach” a analfabetyzm wojskowy bardzo często uwypuklał się.

Słabo przedstawiała się sprawa posługiwania się środkami łączności, które tonąc w powodzi wymaganych kryptonimów, w wielu wypadkach były po prostu unikane.

Jeszcze mniej pracowano nad dziedziną zaopatrzenia i ewa­kuacji, na której słabo znali się nasi generałowie, pozostawiając tę dziedzinę pracy prawie całkowicie swoim sztabom. To samo dotyczy i prac mobilizacyjnych.

Niezorganizowanie za czasów pokojowych Grup Operacyjnych z odpowiednimi sztabami, które miałyby możność właściwego szkolenia się, boleśnie odbiło się na działaniach wojennych. Były one zawsze improwizowane, a organizacja ich z reguły opierała się na sztabach W.J. bez żadnej pomocy z zewnątrz. Jeżeli chodzi o wyszkolenie dowódców W.J., było ono słabe, a na szczeblu G.O. i Armii — w powijakach.

Z przykrością należy stwierdzić, że nasza generalicja i jej sztaby nie były odpowiednio same przygotowane oraz nie przy­gotowały wojska do wojny, która jak gradowa chmura nad Polską stale wisiała.

Psychicznie na wojnę Naczelne Dowództwo nastawione nie było, co udzielało się całej Armii, dowodem, czego jest, że prawie do ostatniej chwili nie chciano w nią wierzyć. Doświadczenia poczynione na Śląsku Zaolziańskim aż nadto dobitnie stwierdziły panujący u nas „bałagan”, jednak mało zrobiono w kierunku jego usunięcia, a może już i nie było na to czasu.

O ile orientuję się, to byliśmy jako tako przygotowani do wojny na wschód, natomiast na zachód nie.

Nic dziwnego, że przy tak panującym systemie wychowania i wyszkolenia, dowódca pułku był kozłem ofiarnym, na którym wszystko się opierało, bo on właściwie dopiero bezpośrednio dowodził wojskiem.

Jeżeli dodać do tego, że nie posiadał on zaufania w dziedzinie gospodarki, a świadomie używam tego słowa, był prześladowany przez różnego rodzaju intendentów, uzbrojeniowców, lekarzy, budowniczych itp. — rola tego człowieka była bardzo trudna. Ogrom wymagań jemu stawianych był niewspółmierny z okazywaną pomocą.

Przede wszystkim musiał on umieć wyłapać z powodzi rozkazów tylko rzeczy istotne i je wykonać. Musiał mieć albo, „plecy” albo specjalny autorytet oraz umiejętność postępowania, by w tak trudnych warunkach prowadzić pułk. Musiał być giętki by móc wylawirować spośród najróżniejszych wymagań wyższych dowódców, często ze sobą sprzecznych.

Toteż stanowisko dowódcy pułku w Armii było specjalnie trudne.

Wielu naszym dowódcom pułków brakowało również doświadczenia, które jeszcze bardziej powiększał fakt stałej zmiany na tych stanowiskach. Nie zdążył się dowódca pułku, że tak powiem, rozsmakować w dowodzeniu, gdy już przychodził nowy, który z reguły przekreślał pracę poprzednika, rozpoczynając ją na nowo przeświadczeniem, że on dopiero zaprowadzi porządek.

Dowódcy W.J. przeważnie na to nie reagowali. Częsta zmiana również dowódców pododdziałów w pułkach, którzy postępowali w analogiczny sposób, musiała odbijać się ujemnie na całokształcie życia pułkowego.

Bluff również istniał w pułkach, ale był uprawiany w mniej­szym stopniu, niż na szczeblach wyższych.

W pułkach piechoty, kawalerii i artylerii brak było oficerów, szczególnie na stanowiskach dowódców pododdziałów. Powodem tego były często przeniesienia do rozwijającego się lotnictwa i broni pancernej, uszczuplające stany liczebne oficerów oraz uniemożliwiające planową gospodarkę personalną w podod­działach.

Twierdzę, że nie patrząc na wszystkie wyżej przytoczone braki, szeregowiec w pułku oraz podoficer byli wyszkoleni — dobrze, młodsi oficerowie — zadowalająco, a od dowódców kompanii i szwadronów wzwyż — dostatecznie.

Należy jednak z całą stanowczością stwierdzić, że w więk­szej części wypadków dowódcy pułków sprostali swemu zadaniu i ciężar ostatniej kampanii wynieśli na swoich barkach, za co należy się im całkowite uznanie.

Reasumując moje spostrzeżenia o generalicji i dowódcach pułków stwierdzam, że byli pośród nich oficerowie, którzy aż nadto dobrze orientowali się w sytuacji ogólnej Armii, reagowali na nią śmiało wypowiadanymi zdaniami w mowie i piśmie, a prowadzili powierzone im jednostki bardzo dobrze — toteż armia miała W.J. i pułki wyróżniające się swoją klasą spośród ogółu, lecz niestety było ich za mało, a głos ich dowódców nie miał wpływu na całokształt życia wojskowego.

Prowadzona od wielu lat „czystka” korpusu oficerskiego armii była konieczna i 90% usuniętych z niej było słusznie wy­eliminowane. Pozostałe 10% usuniętych byli to oficerowie war­tościowi, na wyeliminowaniu, których armia poniosła stratę. Część z nich została usunięta ze względu na otwartą walkę z panującym reżimem od razu po 1926 roku, reszta usuwana była stopniowo w ciągu kilku lat na podstawie najprzeróżniejszych animozji, intryg i stosuneczków.

Smutną rolę w życiu naszej starszyzny wojskowej odegrały kobiety.

Niemało mamy przykładów dowodzenia pułkami przez „dowódczynie”, a często zmiana żon na szczytach armii, połączona nieraz ze zmianą religii, dostarczała szerszemu ogółowi drasty­cznych tematów do kawiarnianych plotek, co bynajmniej nie popularyzowało stosunków wojskowych wśród społeczeństwa ani nie wpływało dodatnio na jego morale.

Tak, niestety, ze smutkiem trzeba stwierdzić, że „paniusie” zaważyły na życiu wojska przeważnie in minus, a skądinąd świetnie pomyślana organizacja zwana „Rodziną Wojskową” roz­minęła się ze swoim przeznaczeniem, choć miała możność zrobienia wiele dobrego.

Poza tym w Warszawie przy sztabach M.S.Wojsk, istniała specjalna grupa oficerów, tzw. „urabiaczy opinii”, którzy znakomicie znając stosunki i stosuneczki, nie tylko potrafili miedzy nimi lawirować, ale posługując się nimi mieli wpływ na poważne sprawy wojskowe, a specjalnie w dziedzinie personalnej.

Jako tacy byli oni nieuchwytni, a określenia: „my”, „słyszałem”, „mówiono” zastępowały im osobowość. Głównym narzędziem ich działania była plotka i zausznictwo. Byli to ludzie poza Warszawą nierozumiejący życia i wysadzenie ich z murów stolicy było prawie niemożliwe.

Polityka personalna łamała charaktery, wysuwając na stanowiska ludzi „swoich”, a nie wartościowych.

Starszeństwo w armii jako takie nie istniało, co wywoływało rozgoryczenie wśród korpusu oficerskiego oraz podrywało samą dyscyplinę.

Do szkół podchorążych armii szedł nienajlepszy narybek naszej młodzieży. Składał się on z przedstawicieli zubożałego ziemiaństwa, pracującej inteligencji oraz innych warstw społecznych. Przedstawiciele sfery posiadającej byli unikatami.

Narybek był rozmaity, specjalnie pod względem wychowa­nia, a tym samym i nastawienia, a rozsegregowywał się w armii następująco: najlepsi szli do marynarki, kawalerii, artylerii, lot­nictwa i szkół specjalnych — najgorsi do piechoty.

Winę tu ponosi całkowicie dowództwo piechoty, bo nie potrafiło, nie chciało lub nie umiało zwrócić należytej uwagi na zorganizowanie życia tej pięknej broni ani w szkołach, ani w pułkach.

Często widziałem brak miłości i dumy ze swojej broni. Życie w większości pułków posiadało dużo gminnych cech, tra­dycji w ogóle nie było, a wychowanie zostało odsunięte na daleki plan.

Śmiem twierdzić, że w życiu naszej piechoty, która sama siebie nazywała „szarą piechotą”, było jakby jakieś poczucie niższości w stosunku do innych broni. Toteż z pułków młodzież oficerska przy pierwszej sposobności przenosiła się, gdzie tylko mogła, a do szkół szedł tylko ten, kto nie mógł dostać się gdzie indziej.

Przykład: jak można dopuścić do nazywania pułku, w którym służę „sześć dwa”, „trzy jeden”, „pięć cztery” lub „dwunastka”, „piętnastka” itp. Pułk jest to świętość, która winna pochłonąć całość egzystencji młodego oficera tak, by marzył o życiu i śmierci tylko w jego barwach.

Szkolono w szkołach podchorążych, jeżeli chodzi o wiedzę formalną, dobrze, aczkolwiek przerost teorii nad praktyką był zbyć duży. Wychowanie szło w wadliwym kierunku, a tradycja była zaniedbywana kompletnie.

Pod tym względem najlepiej była postawiona sprawa w ofi­cerskiej szkole kawalerii, ale daleka od poziomu właściwego. Zaniedbywanie wychowania i tradycji ujemnie odbijało się na zrozumieniu obowiązków oficera Armii Narodowej oraz nie nadawało mu odpowiedniego kolorytu.

Marzenia młodego oficera dalekie były od chmurnych i górnych.

Zastanawiał się on przeważnie nad tym, w jakim czasie i w jaki sposób można zrobić karierę. Punktami wyjściowymi do tego było wyrobić sobie odpowiednie stosunki lub bogaty oże­nek, u najlepszych wysunąć się na widownię przez Wyższą Szkołę Wojenną.

Dyscyplina miała w sobie dużo powierzchowności — pię­knie podrywało się „na baczność”, mówiło się głośno „tak jest”, a rozkaz był słabo albo wcale niewykonany.

Koleżeństwo pozostawiało dużo do życzenia.

Krytyka przełożonych kwitła (zresztą nie bez ich winy).

Przyczyny tego wszystkiego widzę w nieumiejętnym dobo­rze komendantów, wychowawców oraz instruktorów szkół.

Nie patrząc jednak na wszystkie wyżej wymienione braki, młody nasz oficer egzamin w obecnej kampanii zdał. Ilość mogił jest najlepszym tego świadectwem. Był on z gruntu dobrym i kochającym Ojczyznę człowiekiem, toteż swój obowiązek spełniał tak, jak umiał najlepiej.

Kwiat młodzieży polskiej, żyjący tradycją ojców, garnął się do kawalerii, potem do artylerii, dążąc do dostania się przede wszystkim do D.A.K’ów, poza tym jak w szkołach podchorą­żych zawodowych najsłabsi szli do piechoty.

Wyszkolenie odbywało się tak samo, jak w szkołach pod­chorążych zawodowych, tylko w odpowiednich ramach. Te same uwagi dotyczą wychowania i tradycji. Dalsze doskonalenie podchorążych rezerwy w pułkach cał­kowicie zależało od poglądów na tę sprawę dowódców W.J. i poszczególnych dowódców pułków, a tym samym nie było jed­nolite.

Wartość oficerów rezerwy była wobec tego różna, jeżeli chodzi o wiedzę fachową, a wartość moralna całkowicie od nich samych uzależniona.

Widziałem i słyszałem w ostatniej wojnie o biciu oficerów i podchorążych rezerwy, którzy na to nie reagowali.

Znam również i przykłady ich bohaterskiego zachowania się, które można każdemu postawić za wzór…” (L.dz. 1883/40).

Mimo, że poniższy wyciąg ze sprawozdania jednego z ofice­rów dyplomowanych częściowo ujmuje już też okres 1935-1939, przytaczam go tutaj, gdyż charakteryzuje stosunki w wojsku w okresie sanacji, tak jak je ogromna większość oficerów widziała.

„… Nieuctwo władz kierowniczych, które czasami doprowadzało do wprost błędnego rozumowania i błędnych decyzji, bądź też dawało pole do tzw. „referenckich rządów”. Dla podkomend­nych stan ten często wytwarzał uczucie, że mają związane ręce lub stoją wobec jakiegoś muru, przez który nawet najlepsza ich wola i wiara nie zdoła przyprowadzić do świadomości przełożo­nego najoczywistszej prawdy. Niektórzy przełożeni myśleli stale kategoriami podporucznika z 1914 roku, albo też w ogóle zbyt mało czasu poświęcali pracy na swym stanowisku, oddając się działalności społecznej, sportowej lub zgoła prywatnej. Literatura naukowa wojskowa, stojąca u nas na dole wysokim poziomie, nie interesowała raczej oficerów stopni średnich i młodszych i tylko z rzadka docierała do któregoś z wyższych oficerów. Sprawozdania z wojen, np. z wojny hiszpańskiej, które otrzymałem w G.I.S.Z., z reguły prawie nie były nawet czytane przez inspekto­rów armii. Podobnie było i z całą naszą literaturą W.I.N.W., czy wydawnictwami prywatnymi, czy wreszcie z referatami opra­cowywanymi przez wydziały studiów fachowych departamentów M.S.Wojsk, i Oddziału II Sztabu Głównego.

Stan ten odbijał się jaskrawo na wszystkich pracach poko­jowych i planach wojennych. Gdy w roku 1937/38 Pan Marszałek nakazał „wschodnim” inspektorom armii przedłożenie pla­nów działań ich armii, wówczas miałem możność stwierdzić, że o wartości tych prac decydowała raczej obsada personalna oficerów sztabu danej armii, a bardzo rzadko osoba samego inspektora armii

Stwierdził ten brak zainteresowania wiedzą fachową jeszcze Marszałek Piłsudski, gdy na jednej z odpraw przekonał się, że podlegli mu generałowie nie wiedzą, co się dzieje i nie interesują stosunkami wewnętrznymi państw sąsiednich, a nawet tego, na granicy którego rozciągał się odcinek armii. Toteż już Marszałek Piłsudski nakazał opracowywanie osobiście przez Inspektorów Armii tzw. „internów” tj. sprawozdań kwartalnych o sytuacji wewnętrznej państwa ościennego przydzielonego danemu generałowi. Opracowywanie tych „internów” zostało utrzymane i przez Marszałka Śmigłego-Rydza do końca i ja je zbierałem dla przedłożenia. Otóż tylko bardzo nieliczni Inspektorowie Armii robili te sprawozdania osobiście, a większość wyręczała się oficerami sztabów. Ponadto niektórzy zalegali lub zgoła nie przed­kładali swych opracowań, tłumacząc się brakiem czasu, chorobą lub nawet urlopem. Opracowania miały być krótkie (1-2 stron) i ujmować tylko rzeczy charakterystyczne i ważne. Czytając je, muszę stwierdzić, że te, które opracowywały sztaby —- były całymi referatami, a nieliczne opracowane osobiście były aż nazbyt lakoniczne i często zupełnie bez treści.

Prywata i karierowiczostwo były plagą, która zatruwała atmosferę w ogóle, a w wyższych sztabach w szczególności. Wypływały one często nawet nie z nastawienia jednostki, a po prostu z przyjętej formy „urządzania sobie życia”. Niektóre jednostki młodsze nauczył tego przykład i często zupełna niedbałość przełożonych o podkomendnego.

Jaskrawy tego stanu obraz miałem dopomagając płk dypl. Glabiszowi w jego pracy jako przewodniczącego komisji odzna­czeń niepodległościowych za powstania poznańskie i pomorskie. Niejasna i niekompletna ustawa, krzywdząca wyraźnie Poznania­ków i Pomorzan, dawała duże możliwości do różnych protekcji, skarg, próśb itp. Wysiłki płk dypl. Glabisza i jego pomocników w komisji, płk dypl. Cepy i ppłk dypl. Koperskiego, rozbijały się często o wyraźną niechęć czynników decydujących (podobno Minister Kościałkowski), które na swoją rękę robiły wyjątki i wyróżnienia. Stan ten wytworzył wokół odznaczeń niepodległoś­ciowych raczej atmosferę szkodliwą. Zamiast zamierzonego wzmocnienia uczucia patriotyzmu powstała chęć uzyskania syne­kur, zniżek kolejowych, protekcji itp.

Pozorowanie pracy, mające na celu zmylenie przełożonego, dochodziło nieraz nawet do kłamstwa, które bywało tolerowane lub rzeczywiście myliło przełożonego niedostatecznie przygoto­wanego do swojej funkcji.

Obszerne sprawozdania z wyszkolenia oddziałów bywały często raczej wypracowaniami sztabów, z czym sam się zetkną­łem jako oficer operacyjny sztabu 17.D.P., gdy podałem fakty­czną cyfrę siedmiu ćwiczeń indywidualnych, a dowódca dywizji poprawia ją do nieprawdopodobnej cyfry 87, w półrocznym okresie sprawozdawczym. Z podobnymi wypadkami świadomego pozorowania pracy zetknąłem się później w G.I.S.Z., a nawet płk dypl. Glabisz wprost mnie pouczył, że meldunki czy raporty należy o ile możliwości sprawdzać co do ścisłości danych, zanim przedstawi je się Panu Marszałkowi.

W jak ujemnej formie ta wada odbijała się na niższych szczeblach, może służyć fakt, że jako dowódca dyonu w 17.p.a.l. stwierdziłem, że jeden z moich dowódców baterii na manewrach pozorował czasem stanowisko ogniowe swej baterii przez aparat telefoniczny odległy o paręset metrów od punktu obserwacyjnego, przy czym ten dowódca baterii cieszył się sławą najszybszej baterii w pułku. Najgorsze jednak było to, że ani sam nie zrozumiał mojego oburzenia, ani dowódca pułku, ani wreszcie dowódca dywizji, gdy się o tym przypadkowo dowiedział. Nic dziwnego, bo odpadł bardzo efektowny punkt ze sprawozdania, które i tak przełożony przyjmował bezkrytycznie, choć wszystko było przesadzone na stronę dodatnią. Meldunki o starej i rwącej się uprzęży, o braku karmiaków czy wiader były przyjmowane niechętnie i bez rezultatu.

W czasie pracy w G.I.S.Z. przekonałem się, że u wielu przełożonych powołanych do naprawienia usterek, sprawozdania je wykazujące były przyjmowane niechętnie i odkładane na później. Typowym tego przykładem było sprawozdanie generała Millera opracowane i wprost przeforsowane u niego przez ppłk dypl. Ciałowicza i mjr dypl. Milewskiego, a wykazujące ogromne braki w artylerii pod względem materiałowym i stanów. Gdy generał Miller pod naciskiem swych oficerów sztabu podpisał ten referat, to przedłożenie jego Panu Marszałkowi wymagało jeszcze wydatnej pomocy generała Sosnkowskiego, którego osobisty autorytet musiał poprzeć dotarcie prawdy do osoby Generalnego Inspektora. Stało się to dopiero w roku 1939, a więc za późno wobec groźby wojny, ale przecież w roku 1935, w chwili objęcia władzy, Pan Marszałek polecił generałowi Piskorowi stwierdzić stan uzbrojenia Armii i przedłożyć sobie o nim raport. Z tego raportu również stan artylerii rzucał się w oczy każdemu, kto się nad tym zagadnieniem zastanowił…” (L.dz.1533/40).

A wyższy oficer dyplomowany, legionista pierwszej brygady i – jak sam wyznaje – piłsudczyk, w następujący sposób charakteryzuje niemoralną atmosferę i brak poczucia odpowiedzialności najwyższych polskich sfer wojskowych:

„…Po wypadkach majowych 1926 roku, w których osobiście wziąłem udział po stronie Józefa Piłsudskiego, wydawało się, że hasło sanacji moralnej będzie przeprowadzone w całej pełni przez ludzi powołanych do jego realizowania na kierownicze stanowiska. Osobiście łudziłem się, co do tego, że w świętości, jaką dla wszystkich było wojsko, mogło być inaczej. Niestety, właśnie w wojsku moralność zaczęli realizować ludzie, którzy pozornie mając wszelkie dane na ideową i bezkompromisową z sumieniem pracę dla wojska, przeobrazili się w tych, dla których ideowość stała się czczym frazesem. Ludzie ci całym swoim postępowaniem świadczyli, że wytyczną ich życia od tej chwili jest dyskontować fakt, że się było legionistą, peowiakiem, piłsudczykiem i niegdyś naprawdę czystym ideowcem. Sumienia ich stały się niezwykle elastyczne zarówno w odniesieniu do zwykłej uczciwości, jak i stosunku do służby, której poświęcano najwyżej pewien procent czasu, resztę zaś przeznaczając na wygodne urządzenie sobie życia. Nic też dziwnego, że niejednokrotnie postępowaniem swym zrażali również ludzi, którzy nie byli tzw. piłsudczykami, a których nie można było odsunąć od kierowni­czych stanowisk. Trzeba przyznać, że okres prosperity w latach 1928-1930 ułatwiał im znacznie podnoszenie stopy życiowej, o jakiej zapewne w czasach ideowej młodości nawet marzyć nie mogli.

Ówczesne położenie polityczne w Europie nie wskazywało jeszcze możliwości szybkiego wybuchu wojny w wielkiej skali. Jeszcze Niemcy były skłócone wewnętrznie i hitleryzm nie miał u nich nic do powiedzenia. Jeszcze Rosja przechodziła raz po raz swoje wewnętrzne wstrząsy, organizowała się. Można było wtedy myśleć u nas o rozmachu w dziedzinach pozawojskowych, zwłaszcza, że tyle było do zrobienia po czasach niewoli i po latach 1914-1920. Ale, niestety, rozmach ten niejednokrotnie począł iść w niewłaściwych kierunkach, że wspomnę tu budownictwo państwowe monumentalnych gmachów za olbrzymie pie­niądze, które by się za kilka lat przydały na lotnictwo, artylerię plotn., broń pancerną lub wreszcie zasilenie rodzimego prze­mysłu wojennego, skądinąd w tym właśnie okresie rozwijanego lub zaczynanego. Co gorsze jednak, to, że właśnie w wojsku na najwyższych szczeblach zaczęło się trwonienie pieniędzy. Ba, gdyby je trwoniono na nadmierną ilość wystrzeliwanych naboi, to można by się z tym jeszcze pogodzić. Ale naboje trzeba było oszczędzać i były nawet takie lata, że artyleria nie mogła w swej całości odbywać corocznie szkoły ognia z powodu braku poci­sków, czy pieniędzy na nie. Natomiast nie brakowało pieniędzy na kupno dla generałów luksusowych samochodów, w roku 1928 już nie wystarczały 6-cylindrowe Tatry, trzeba było kupo­wać luksusowe Packardy i Lassale. Tylko że Tatra kosztowała wówczas dwadzieścia parę tysięcy złotych, a Packard siedemdzie­siąt tysięcy, do tego ówczesnemu mojemu szefowi, generałowi Fabrycemu, nie wystarczały latarnie tego samochodu, lecz musiano mu kupić specjalne Zeissa za dodatkowe trzynaście tysięcy złotych. Stare Tatry poszły początkowo dla niższych w hierarchii stanowisk, ale potem i tam były nieodpowiednie, nie wypadało, bowiem, by kolega w tym samym stopniu sprzed dziesięciu laty jeździł gorszą maszyną. Wreszcie do samochodów służbowych lub, co najmniej wysokich na nie dodatków dorwali się pułkownicy, podpułkownicy a nawet majorowie.

Rozpoczął się na szeroką skalę system remuneracji, z cza­sem nazwanym zapomogowym. Szły i poszły na to miliony, a tytuł wynaleziono dowcipny: resztki budżetowe, które to musiały wrócić do skarbu, gdyby nie zostały do 1.IV. wydatko­wane. Tak, jakby ten skarb Państwa nie był czymś wspólnym wszystkich Polaków i tak jakby M.S.Wojsk, było czymś niezwiązanym z resztą Państwa. W pierwszych latach prosperity szef departamentu otrzymywał 5.000 złotych takiej remuneracji, szefowie wydziałów po 500. Jeszcze w 1936 roku opowiadał mi szef wydziału pieniężnego, że mają kłopot, z jakimi generałem, który co miesiąc prosi o zapomogę i dostaje po 1.000 złotych. Postanowiono wiec (zdaje się generał Składkowski), by mu przy najbliższej prośbie dać tylko 500 złotych i w ten sposób skłonić do obrażenia się i niezgłaszania więcej. Oczywiście wiadomości o tych delikatnych sprawach przenikały do dołu i nie wytwarzały zdrowej moralnie atmosfery.

Dano raz z budżetu M.S.Wojsk. 20.000 złotych baletmistrzowi Parnellowi na wyjazd z trupą do Berlina, dawano zasiłki na prywatne turystyczne wyjazdy za granicę.

Wiceministrom, słabo wyposażonym z domu w meble, zakupywano je z pieniędzy skarbowych. Gdy p. Fabrycowej skradziono futro, udała się sama do szefa administracji Armii i otrzymała natychmiast na kupno nowego 5.000 złotych.

Rozmach w wygodnym życiu osobistym doszedł do takiego poziomu, że np. wymieniona p. Fabrycowa nie mogła używać zwykłej taksówki na jazdę na koncert poranny, lecz musiał po nią przyjechać osławiony Packard spod Skierniewic, dokąd odwoził jej męża na polowanie. Oczywiście po koncercie samochód powrócił tam, skąd przyszedł. Gdy córka generała Fabrycego wyjechała do Spały na wakacje, poszły z nią dwa konie służbowe, a co kilka dni był im na miejsce dowożony owies z Warszawy.

Mówili ludzie z najbliższego otoczenia generała Regulskiego, że na wyjazd z rodziną do miejscowości kuracyjnej w Polsce otrzymał znaczną zapomogę, a ponadto zabrał ze sobą szofera służbowego z samochodem, przy czym szofer przez parę tygodni pobierał diety służbowe.

Wprowadzone również do linii dodatki samochodowe dla dowódców dywizji i dowódców P.D. stanowiły zazwyczaj dodatek do poborów, a benzynę faktycznie do podróży służbowych zdobywano w inny sposób.

Jeszcze w czasie najgłębszego kryzysu ekonomicznego kupowano za granicą Cadillaci i to wtedy, gdy na prawo i na lewo trąbiono o motoryzacji polskiej.

W ciągu kilku lat miałem możność przyjrzenia się stosun­kom prasowo-wydawniczym w wojsku. O „Polsce Zbrojnej” i moralności pieniężnej w tym wydawnictwie mogliby więcej powiedzieć oficerowie Korp. Kontr, i urzędnicy N.I.K.

W samym W.I.N.O. w roku 1936 przypadkowo okazało się, że z lat poprzednich wisiało tylko 40.000 złotych na różnych ludziach, jako zaliczki za nigdy nie napisane prace, podczas gdy nieraz brakowało pieniędzy na opłacenie rzetelnych autorów. Propozycja moja, by jak najostrzej ściągnąć te pieniądze od winnych drogą aresztu na poborach lub emeryturach, wprawdzie nie spotkała się z potępieniem ówczesnego szefa, pułkownika Leona Koca, ale też i nie została przyjęta. Już po moim wyjściu z tej instytucji dowiedziałem się, że część tych pieniędzy udało się wyrewindykować pod postacią napisania prac lub ich surogatów, większość jednak została umorzona oficjalnie, jako straty.

Tych kilka przykładów wystarczy, sądzę, dla scharakteryzo­wania ludzi przygotowujących wojnę. Atmosfera, jaka stąd pły­nęła aż do dołów, nie mogła być dobra. I nic też dziwnego, że ludzie ci, zajęci przede wszystkim swoim życiem osobistym, w swej pracy służbowej opierali się nie na głębokich własnych roz­ważaniach i własnych studiach zagadnień, lecz na swojej inteli­gencji (niejednokrotnie niezaprzeczalnej) oraz na pracy swych podwładnych, żyłowanych niemiłosiernie. Na pracę osobista, do której tak zachęcali młodszych, na studia nad tym, co się dzieje u obcych, na pracę wyobraźni na temat form przyszłej wojny nie starczało im czasu. Nie przeszkadzało to oczywiście, że zawsze byli mądrzejsi od młodszych stopniem, słabą wiedzę pokrywając zarozumiałością i posiadanym stopniem lub stanowi­skiem…” (L.dz.632/40).

Tragizm położenia przedstawia inny oficer dyplomowany:

„…będąc na stage’u w 3.p.Uł., powołany zostałem jako szef ekipy fortyfikacyjnej przez gen. Berbeckiego do opracowania karnetów 21 pozycji terenowych na G. Śląsku. Po zakończeniu tej pracy napisałem opracowanie końcowe, obrazując w nim małą przydatność metody pracy przyjętej przez nas. Pomimo, iż kar­nety moje pozostały bez żadnych zmian aż do wybuchu wojny, a wartość pozycji została stwierdzona przez wojnę, raport mój poparty przez dowódcę 23.D.P. i gen. Berbeckiego nie tylko nie odniósł skutku, ale obraził Szefa Sztabu Głównego, bo jak śmiał krytykować’ jego metody? — Przepraszam! W tej pracy stwier­dziłem, że plany strategiczne nie są zupełnie przemyślane przez Inspektoraty Armii w Warszawie, bo w przeciwnym razie nie powinno się było pozwolić na nieplanowe cięcia lasów — nieplanowe i szkodliwe zabudowania, nieodpowiednio zakładane kamie­niołomy, nieodpowiednio terytorialnie rozbudowaną sieć stałą połą­czeń telefonicznych i wiele innych drobnych spraw, które meldowa­łem gen. Berbeckiemu, a które nie zostały zmienione i utrudniały potem działania wojenne. W pracach tych stwierdziłem ponadto, że niektórzy nasi przełożeni są zupełnie pozbawieni poczucia rzeczywistości: np. gen. Berbecki wierzył, że las, w którym się zrobi zawałę, jest nie do przejścia, zwłaszcza, gdy się zawały aktywizuje kilku strzelcami czy minami. Takich lasów było na Śląsku dużo, ale nie w rejonie na północ Wisły i wschód Przemszy, mimo to przewidziano tam zawały, które oczywiście były niewykonane, bo las na to nie pozwalał. Gen. Sadowski miał manię Alcazarów. Gdy projektował obronę Chrzanowa, meldowałem konieczność rozebrania 20 stodół, aby oczyścić przedpole i mieć drzewo na schrony. Generał kazał je bronić, powołując się na walki w Hiszpanii (gdzie są tylko domy kamienne, a Alcazar ma mury od 4-6 metrów i stoi na skale). Gen. Piasecki, dowódca 5. Samo.B.K., nie rozumiał, jak można spiętrzyć wodę w Przemszy przez otwarte śluzy w Porąbce i zalanie przedpola Oświęcimia, ani na inspekcjach nie rozróżniał między polem śmierci i martwym. Ponieważ i jego szef sztabu (mjr dypl. Doliwa-Dobrowolski) nie znał się na tym, wiec oczywiście każdy oficer instruktor w brygadzie był zły, skoro ten temat został poruszony przy przeglądzie szwadronu — nie ominęło to i mnie w 3.p.Uł. i spowodowało niepodanie do awansu przez dowódcę brygady.

Wyszkolenie szło, więc w kierunku woltyżerki i jazdy konnej. Służbę polową pytał gen. Piasecki szeregowych przy pomocy tablicy, na której żądał, aby szeregowy umiał narysować teren w odpowiedniej skali i wyobraził sobie w tym terenie swoje postę­powanie. Tak wykoszlawione zostało wyszkolenie ułana w walce pieszej i konnej. Władanie szablą było przedmiotem zawodów pomiędzy szwadronami. Wreszcie zawody o buńczuk dawały sposobność do rozmaitych nadużyć i fałszerstw, jak przebieranie podoficerów w szeregowych, wykradanie założeń, wykorzystywanie sympatii i antypatii. System ten, nie tylko wysoce niesprawiedliwy, łamał charaktery i wprowadzał niezdrowe współzawod­nictwo pomiędzy pułkami i w samych korpusach pułkowych. Koledzy zaczęli patrzeć na siebie wilkiem, gdyż tylko nadskakiwa­nie lub podlizywanie się dowódcy mogło przyczynić się do awansu. Dość przytoczyć fakt, te dowódca 5.p.s.k. płk Kowalczewski wykończył w ciągu dwóch i pól roku 17 oficerów (dyspozycje, ucieczki do taborów i z pułku). Jego żona zniszczyła w okresie pobytu w pułku, co najmniej 40 koni najmłodszych, biorąc je na codzienne parforsy. Zupełny brak kontroli władz wyższych nad tym, co robili dowódcy pułków na swoim podwórku i sekowanie oraz uciemiężanie oficerów i podoficerów były pod koniec 1934 roku charakterystyczną cechą postępowania zbyt młodych dowódców 7.p.Uł., 12.p.Uł., 3.p.s.k. i 5.p.s.k i wielu innych.

Tylko tradycje pułkowe wkorzenione w korpus oficerski trzymały zwartość pułku, ale takie stosunki nie mogły wychować odpowiednich charakterów u młodszych oficerów.

Z wyjątkiem nielicznych, dowódcy byli nielubiani, a upodle­nie korpusu oficerskiego rosło z dnia na dzień. Nieuctwo wyższych dowództw, niesłychana ich pewność” siebie, zarozumiałość w enun­cjacjach, brak wszelkiego krytycyzmu w stosunku do własnego postępowania, często brak skrupułów wobec rodzin i żon oficerów tworzyły podłoże niezadowolenia podkomendnych, którzy tylko z obawy przed karą lub dyspozycją milczeli z zaciśniętymi zębami. Jeszcze gorzej przedstawiało się życie młodszych oficerów.

Wyszkolenie młodszych oficerów przez mało wyszkolonych i mało albo nawet bardzo mało inteligentnych oficerów wyż­szych lub dyplomowanych atletów umysłowych, którzy wszystko mieli gdzieś i uparcie stali na stanowisku wyższości, nie robiło wcale postępów. Mało, który dowódca pułku lub W.J. pracował nad sobą. Owszem, były chlubne wyjątki, jak gen. Raczyński-Maxymowicz, gen. Sadowski, Zając i może kilku innych. Gros nie robiło nic, jeśli nie byli na kursie. Gen. Abraham 1-2 dni w tygodniu był w garnizonie i głośno mówił, że „dla pracy ma swój sztab, sam zaś uganiał, się za kobietami. — Gen. Wie­niawa — wszyscy wiedzą! Gen. Piasecki mówił sam, że ciężko jest gospodarzyć na wsi i mieć na głowie majątek, no i tę bry­gadę. — Gen. Thomm’e jeździł głównie konno, na nartach i urządzał zawody pływackie. Któż miał dbać o zmodernizowanie poglądów i organizacji Armii? Zainteresowanie wojskiem było w dniach defilady — poza tym nikt nie troszczył się ani o byt oficerów, ani o podoficerów, nikt nie miał odwagi upominać się. Środkiem wychowania były tylko kary i łajania lub dyspozycje. Dowódca przestał być ojcem wyrozumiałym, wychowawcą i szczerym starszym kolegą.

Po grach wojennych, które przygotowywały sztaby, a nie dowódcy, nie było dyskusji — było tylko omówienie, na którym nie tłumaczono błędów, ale piętnowano je, korzystając z nich, aby popsuć opinię, a nie, aby wyciągnąć naukę. Zabijano w ten sposób najlepsze chęci u młodych, wyrabiano służalczość u starszych ofi­cerów — łamano indywidualność i karano odwagę cywilną włas­nych poglądów. Przez czternaście lat służby jako oficer dyplomowany miałem sposobność poznać te wszystkie objawy i dlatego pesymistycznie patrzyłem w przyszłość wobec zbliżają­cego się konfliktu zbrojnego…” (L.dz.2619/40).

Pomijam setki innych sprawozdań o takiej samej lub podobnej treści. W końcu tego zagadnienia tylko jeszcze jeden głos:

„…Trzeba przede wszystkim rozwiać dość rozpowszechnione mniemanie, że kadra wojskowa zajmowała się czynnie polityką. Nic podobnego, kadra w swojej masie nie zajmowała się tym ani przez chwilę po wypadkach majowych. Natomiast istotnie stosunkowo znaczna ilość oficerów różnych broni i stopni opuszczała szeregi i zajmowała wysokie stanowiska w rządzie, administracji, przedsiębiorstwach państwowych, lub kontrolowanych przez państwo, w sejmie, senacie i partii rządzącej. Wszyscy ci ludzie należeli w większości do jednego i tego samego obozu i na swoich wpływowych stanowiskach forsowali politykę określaną popularnie jako legionowa. Nie zapominano im jednak ich wojskowego pochodzenia i do tytułów „Pan X.Y. Wojewoda Krakowski dodawał Nowakowski z I.K.C., bywalcy z Grand Hotelu i wszyscy inni — „pułkownik artylerii”. Stad zapewne pomieszanie pojęć i do drugiego szeregu wpływowych, najwpływowszych osobistości, pochodzących z wojska a uprawiających politykę, dołączono mechanicznie, lecz niesłusznie całą kadrę zawodową.

Niezależnie jednak od ludzkiej opinii, opuszczenie szeregów wojska przez dużą ilość oficerów nie mogło pozostać bez następstw dla naszej siły zbrojnej. Nie było wielkiej straty, kiedy ta ulegalizowana dezercja wystąpiła zaraz po przewrocie majowym. Oczyściło to, bowiem Armię z elementu najsilniej zaangażowanego politycznie w czasie przewrotu i przyczyniło się niewątpliwie do szybszego złagodzenia różnic, wzajemnych podejrzeń i żalów. Ale dalszy ubytek był częstokroć połączony z bolesną stratą dla wojska. Czy na to szkolono oficera na różnych kursach, czy na to kończył Wyższą Szkołę Wojenną, co kosztowało budżet państwowy około 80 tysięcy na głowę, aby po roku lądował jako jeden z dyrektorów wielkiego przedsiębiorstwa przemysłowego na Górnym Śląsku? Oczywiście, że tak rozrzutne szafowanie kadrą zawodową dla celów niemających nic wspólnego z wojskiem musiało wydatnie przyczynić się do kryzysu w wojsku. Ujawnił się on też w sposób katastrofalny w przededniu wojny i szczególnie dotkliwie właśnie w formie braku oficerów dyplomowanych.

Drugą przyczyną, która ilościowo i jakościowo zdezorganizowała kadrę zawodową, była błędna polityka personalna. Ogólnie w wojsku i poza wojskiem utarło się przekonanie, że najbardziej charakterystyczną cechą wszystkich posunięć było tzw. faworyzowanie legionistów. Trudno było twierdzić, że ten vox pouli był całkowicie błędny. Niewątpliwie legionistom było dużo łatwiej w wojsku niż oficerom pochodzącym z wojsk zaborczych. Ale najbardziej charakterystyczną i równocześnie najbardziej szkodliwą cechą naszej polityki personalnej był jej zły punkt wyjścia. Jako przykład można podać personalne posunię­cia w artylerii. Otóż po zakończeniu wojny w roku 1920 oka­zało się, że do służby zawodowej w artylerii posłano dość zna­czną ilość oficerów z innych broni i służb. Oficerów tych przeszkoliło się na odpowiednich kursach i doszkoliło później w pułkach. Ponadto po zakończeniu wojny okazało się, że techni­czny poziom wyszkolenia wszystkich naszych oficerów artylerii jest bardzo niski i ażeby go podnieść, należało znowu urucho­mić ogromną ilość kursów. Były one bardziej kosztowne niż w piechocie i kawalerii, ponieważ poza innymi wydatkami docho­dziły koszty na amunicję artyleryjską niezbędną do szkolenia. Koszty te nie ustawały i po ukończeniu kursu, ponieważ co roku na tzw. szkołach ognia oraz ćwiczeniach letnich i zimo­wych z piechotą oficerowie artylerii celem nauki wystrzeliwali drogocenną amunicję. Z tego wszystkiego wynikały na przy­szłość proste wnioski:

— wyszkolenie oficera artylerii jest żmudne,

— wyszkolenie to było ponadto kosztowne,

— zaznaczył się już raz brak oficerów artylerii, podczas gdy nie było tego braku w innych broniach.

Wszystko, więc wskazywało, że należy postępować ostro­żnie. Tymczasem po przewrocie majowym, kiedy w wojsku sza­lały tzw. dyspozycje i przenoszono masowo oficerów zawodo­wych w stan spoczynku, usunięto także znaczną ilość oficerów artylerii i to nie tylko starszych stopniem i wiekiem, ale i młod­szych. Bezpośrednio po dyspozycjach zachęcano znów oficerów artylerii do administracji wojskowej. Aż pod koniec w okresie, niewiele poprzedzającym wojnę, jeden z szefów departamentu artylerii ocknął się i zaczął wszelkimi sposobami tamować od­pływ oficerów korpusu artylerii. Stan był już tak groźny, że odmawiano oficerom, artylerii zezwoleń na odejście do Wyższej Szkoły Intendentury i do Politechniki, nie bacząc, że złożyli już przepisane egzaminy, aż w końcu zaczęto im także utrudniać odejście do Wyższej Szkoły Wojennej. Było już jednak za późno. Pierwsza częściowa mobilizacja 1939 roku w marcu ujawniła katastrofalny stan oficerów artylerii. Nawet najmłodszy, świeżo upieczony podporucznik, który nie umiał ani dowodzić ani strzelać, był kreowany na dowódcę baterii. Gdzieniegdzie nie udało się w czasie mobilizacji obsadzić wszystkich baterii ofice­rami zawodowymi i zdarzyło się, że zanim zgłosił się wyzna­czony dowódca baterii, mobilizację jej przeprowadzał podoficer, który w sprawy mobilizacyjne nie był i nie mógł być w ogóle wtajemniczony. Nic też dziwnego, że zmobilizowane oddziały artylerii przedstawiały się pod względem sprawności bojowej na ogół niedostatecznie. I musiało tak być, skoro doświadczeni, dobrze wyszkoleni i przy nakładzie tak wielkiego wysiłku i kosztu przygotowani dowódcy baterii byli powiatowymi komendantami policji, oficerami w komendach miasta, pracowali na kolejach, a niedoświadczeni podporucznicy zawodowi i rezerwa dowodzili bateriami.

Polityka personalna w wojsku była wiec krótkowzroczna. Kierowała się jakimiś tajemniczymi dla ogółu oficerów niezro­zumiałymi zasadami, zasłaniała się ustawicznie jakimiś tajnymi wytycznymi, podczas gdy jej niezłomnym punktem wyjścia powinno być zapewnienie wojsku na wypadek wojny jakościowo dobrej kadry i ilościowo dostatecznej.

Polityka personalna była ponadto nieopatrzna. Byłoby zupełnie mylnym twierdzeniem, ze można przez szereg lat pominąć w awansie dobrego, a nawet wybitnego oficera, dla błahych pozorów lub jaskrawo fałszywych powodów i uważać, że oficer nie zostanie zdemoralizowany. Takich oficerów był w wojsku legion i zatruwali w pułkach atmosferę, dając przede wszystkim fatalny przykład młodszej generacji. Zniechęceni, skarżący się, często zaniedbani, niekiedy opuszczający się w służbie, zwykle odrabiający ją bez serca i zapału, obliczali szanse emerytalne i ostro krytykowali przełożonych i krzywdzące ich posunięcia personalne. I trzeba przyznać, że słuszność była po ich stronie. Nie każdy rozumie, jakim przeżyciem oficera jest awans czy też pominięcie go w awansie. To drugie nosi wszelkie cechy dyskwa­lifikacji, łamie przyszłość oficera, jest ciosem, który leczy się dłużej niż ciężka rana. Oficer pominięty w awansie staje się na jakiś czas łachmanem moralnym, popada często w nałogi, nerwy odmawiają mu posłuszeństwa, aż zabłyśnie mu znowu nadzieja upragnionego awansu. Ponowny zawód sprowadza ogólne otępienie. Trzeba wielkiej odporności charakteru, aby w takich warunkach utrzymać się, w jakiej takiej formie. U nas utrącano oficerów przy awansie z nieprawdopodobnych przyczyn, które zresztą zmieniały się nieledwie z roku na rok. Początkowo wojna 1918-1920 roku nie liczyła się w ogóle w karierze oficera. Tylko wojna światowa, legiony i formacje polskie za granicą miały znaczenie. Później wyjaśniło się, że może awansować tylko oficer, który był na wojnie 1918-1920. Nagle któregoś roku okazało się, że nie mogą w ogóle awansować oficerowie zajęci w szkolnictwie wojskowym i w sztabach. Doszło do silnego zadrażnienia. Było przecież zupełnie nie do pomyślenia, aby np. wykładowca z Centrum Szkolenia Piechoty, powołany na to stanowisko z racji swych szczególnych uzdolnień i wybitnych ogólnych kwalifikacji, był pominięty przy awansie, gdy tymczasem jego uczniowie z gorszymi kwalifikacjami i mniej uzdolnieni awansowali wcześniej tylko, dlatego, że służyli w pułkach. Ostatecznie, kto mógł poruszał wszystkie sprężyny, aby wydostać się ze szkolnictwa i ze sztabu, jak mówiono — z trupiarni. Jeszcze później ustalono pewne granice wieku, ale zmieniano je, co roku. Jako skutek wywołało to usunięcie wielu dobrych oficerów ze służby liniowej lub też w ogóle z wojska, np. kapitan z ukoń­czonym 38-ym rokiem życia nie może zostać majorem, ponieważ ma przekroczony wiek. Wobec tego przenosił się do kolej­nictwa, do służb lub też do administracji wojskowej czy cywil­nej. Zresztą ułatwiano mu to skwapliwie. Upływał jeszcze jeden rok i zdumiony urzędnik dowiadywał się, że usunął się z wojska niepotrzebnie, ponieważ przesunięto tymczasem granicę wieku o kilka lat wzwyż. Wreszcie określano pewne czasokresy dowo­dzenia. Kto nie sprawował przez określoną ilość lat dowodzenia kompanią, batalionem, pułkiem, ten nie miał prawa awansu. Jed­nak bywały wypadki, kiedy oficer, pominięty z tego powodu w awansie, dowiadywał się , że część jego kolegów awansowała nie mając spełnionych warunków dowodzenia.

Były to lekkomyślności, które sprawiały wrażenie, że zarzą­dzenia personalne są wynikiem złych i dobrych humorów i nie wypływają z przewidywań rozważnych, sprawiedliwych i obliczo­nych na daleką metę. Toteż mimo pozorów nasz korpus oficerów zawodowych nie był jednolitą masą ludzi, wiodących wojsko z zapałem ku zwycięstwu, lecz był gęsto przetkany jednostkami zniechęconymi, złamanymi moralnie lub też zastraszonymi o swój byt, którego podstawy mogły być każdego dnia przekreślone przez jakieś nieznane siły i z nieznanych powodów. Ci ofi­cerowie — to nie byli przyszli zwycięzcy…” („U źródeł polskiej niemocy wojskowej”, Warszawa, październik 1939 r.).

Czasu straconego nigdy już nie można odzyskać, a przez to też pracy zaniedbanej odrobić. Braki w przygotowaniu wystarczającej ilościowo i dobrej jakościowo kadry zawodo­wej i oficerów rezerwy w okresie 1926-1935, a nawet, jak już to powyżej opisałem i w dalszych rozdziałach przedstawię, do roku 1939, odbiły się zupełnie wyraźnie w sensie ujemnym na przebiegu kampanii jesiennej w Polsce i były jedną z przyczyn naszej klęski.

Kompletne zaniedbanie w tymże okresie spraw uzbro­jenia wojska w broń nowoczesną jest również, i to jedną z najważniejszych przyczyn klęski jesiennej 1939 roku.

„…Marszałek Piłsudski o brakach naszego zaopatrzenia wie­dział. Miał nawet o tym przesadne pojecie, otrzymywał z Oddziału I zestawiony raport stanu zaopatrzenia mob. Armii naszej, który przeglądał. Kwestię braków lotnictwa, broni pancernej i artylerii ciężkiej referował wielokrotnie generał Piskor, póki było to możliwe. Wydaje mi się zresztą, że do jakiegoś 30 roku nie wyglądaliśmy tak bardzo źle w porównaniu z sąsiadami. Istotnie braki te były duże, jak to już zaznaczyłem w stosunku do ilości posiadanych jednostek i stąd tendencje zmniejszenia ich do liczby odpowiadającej ilości posiadanego materiału.

Ja, ilekroć miałem sposobność, ośmielałem się meldować bez względu na konsekwencje,, które w końcu ponosiłem. Póki był generał Piskor, meldował również. Z chwilą przyjścia generała Gąsiorowskiego nikt już nie miał dostępu do Marszałka Piłsudskiego, który wtedy był już ciężko chorym człowiekiem. Wszystko doń szło przez pułkownika Warthe lub pułkownika Glabisza…” (L,dz.994/A/40).

Że w ogóle w okresie 1926-1935 choć cośkolwiek zrobiono, aby usunąć przynajmniej najbardziej rażące braki uzbrojenia, jest niewątpliwą zasługą generała Zamorskiego, jako szefa Oddziału I Sztabu Głównego i generała Piskora, jako Szefa Sztabu Głównego.

Obaj ci generałowie mimo wszystkich trudności i niezrozumienia, na jakie natrafiali u Marszałka oraz u różnych dygnitarzy w M.S.Wojsk, pracowali po cichu i ręka w rękę, aby — w granicach możliwości — ratować tragiczną wprost sytuację. W tym czasie przeprowadzono wymianę dział i karabinów z Rumunią (ciężkie działa rosyjskie za 75 mm francuskie, karabiny MannIichera za Lebelle) i z Jugosławią (austriackie działa polowe 80 mm Skody za 75 mm francuskie).

Jaką fatalną, niezrozumiałą dla Polaków i niegodną polskiego oficera rolę odegrał w sprawie uzbrojenia generał Gąsiorowski, jako Szef Sztabu Głównego po generale Piskorze, przedstawiłem już przy charakterystyce pracy Sztabu Głównego w tym okresie. „…Nie mogło być w Polsce dobrze, gdy Minister obejmował swój resort „na rozkaz” i bez dostatecznego przygotowania fachowego… (L.dz. 2795/40) i gdy Szef Sztabu Głównego i inni generałowie na wysokich stanowiskach nie mieli dość odwagi cywilnej, aby się przeciwstawić złu lub nie mieli tyle honoru, aby bezwzględnie ustąpić gdy ich obowiązku spełnić im nie pozwalano.

W roku 1831 szef sztabu rządu książę Czartoryski zaproponował dowódcy dywizji, generałowi hrabiemu Szembekowi, jakiś resort w rządzie. Na to hrabia Szembek odpowiedział: „Ja, proszę księcia, mam dobry zadek do siodła, a nie głowę do rady”… i do rządu nie wstąpił.

Na jakie trudności natrafiały zamierzenia generała Piskora i generała Zamorskiego, niech świadczy następujący opis:

„…Generał Piskor w roku 1929 i 1930 pracował nad wzmocnieniem Armii naszej sprzętem francuskim. Dzięki jego zapobiegliwości udało się Oddziałowi I uzyskać tzw. IV transzę należnej nam do Francji pożyczki materiałowej. Była to dość duża ilość dział 105 i 155 Schneider-Creuzot, najnowszego modelu, co pozwoliło nam na zupełne urealnienie planu „S” w dziedzinie artylerii ciężkiej. Szczegóły może pamiętać ppłk Zakrzewski, który będąc wówczas szefem wydziału mat. w I Oddziale Sztabu głównego tę sprawę prowadził i w tej sprawie był w Paryżu.

Prócz tego miał generał Piskor jechać na urlop do Francji, gdzie przy pomocy generała Denain miał uzyskać nową pożyczkę materiałową dla Armii naszej. Pożyczka ta miała doty­czyć znów artylerii i broni pancernej. Pożyczka ta miała nam dać możność wystawienia dniach pułków artylerii w dywizjach piechoty. Poza tym generał Piskor był przeciwnikiem kupowania licencji na wozy „Fiata”, który nam żadnych typów bojowych nie dawał, był natomiast zwolen­nikiem umowy z „Renault” względnie „Citroen” jako wytwór­niami dającymi możliwość produkowania różnorakiego sprzętu bojowego.

Tuż przed wyjazdem swoim generał Piskor najzupełniej nie­spodziewanie odszedł. Prawdopodobnie wiadomości o zamiarach generała Piskora w dziedzinie uzbrojenia, które doszły do mar­szałka Piłsudskiego, jak również zatwierdzenie przezeń w dniu 22.VII.1931 roku instrukcji o mobilizacji oficerów L. 2800/ Og.Mob.31 były bezpośrednią i konkretnie wiadomą przyczyną jego odejścia. Sprawę zaś samej instrukcji o mob. oficerów może pamiętać ówczesny kapitan Steblik, dziś zdaje mi się major, ostatnio pomocnik attache wojskowego w Berlinie, który ową instrukcję opracowywał i którego uważam za jednego z najwy­bitniejszych oficerów polskich.

Duży i zły wpływ na sprawy mob. naszych sił do 1933 roku miały decyzje Komitetu Rozbrojeniowego, czy też Komisji Rozbrojeniowej Ligi Narodów. Delegatami do tej instytucji byli od Polski generał Burhardt-Bukacki i p. Komarnicki, zwany ministrem. Należało się z jakimkolwiek nowym zamówieniem kryć, każdy nowy sprzęt należało konspirować, stworzenie każ­dej nowej kadry maskować. Mimo tego było przy tych ograni­czeniach lepiej niż w czasie od roku 1933, kiedy to ze strony Ligi Narodów mieliśmy ręce rozwiązane, ale za to mieliśmy Szefa Sztabu Głównego, który w przyjście wojny z Niemcami nie wierzył, w każdym zamówieniu wietrzył aferę i w ogóle nie lubił, by mu przeszkadzano…” (L. dz.994/A/40).

Gdy się uwzględni, że wybudowanie pierwszego działa modelowego, fabrycznego, wymaga wykonania około dziesięciu tysięcy rysunków technicznych i dwóch lat pracy, a wykonanie próbnych strzelań i innych sprawdzań i doświadczeń do chwili przejścia na fabrykację seryjną dalszego roku pracy, można dopiero zrozumieć, jak złowrogo na stanie naszego uzbrojenia w chwili wybuchu wojny zaciążyło kompletne nieróbstwo w dziedzinie uzbrojenia w okresie 1926-1935. To samo dotyczy oczywiście każdego innego sprzętu, a przede wszystkim czołgów i samolotów. Dodać tu jeszcze należy, że koszt uzbrojenia Armii – bezwzględnie niesłychanie wysoki jak na nasze stosunki — rozłożony na lat piętnaście był zupełnie możliwy do zrealizowa­nia. Przecież już w roku 1926 wiedziano, że francuskie działo polowe 75 mm — przy wszystkich swoich niezaprzeczalnych zaletach balistycznych — jest przestarzałym pod każdym względem rupieciem, pomijając już jego liczne wady konstrukcyjne, również w roku 1897 były wadami, a nie zaletami. Francuzi działo to chwalili, ale to nie był i nie mógł być argument dla naszych fachowców, to jest artylerzystów i inżynierów uzbrojenia artylerii. Fachowcem nie był długoletni Szef Departamentu Artylerii w M.S.Wojsk., pułkownik Jan Maciej Bolt, który całą naszą artylerię — nie tylko pod względem sprzętu — zdezorganizował kompletnie i położył na obie łopatki, a w nagrodę poszedł w roku 1935 na emeryturę z pełnymi poborami i miesięcznym dodatkiem pięć tysięcy złotych na dyrektora państwowej wytwórni prochów w Pionkach, na czym się też oczywiście nie znał, gdyż nie był ani chemikiem, ani inżynierem, tylko niższym urzędnikiem bankowym, gdy wstąpił do pierwszej brygady. Za jego rządów w Departamencie Artylerii zakupiono moździerze 220 mm Skody. Wprowadzenie do naszego wojska sprzętu ciężkiego[12] było w zasadzie objawem bardzo dodatnim gdyż dotychczas mieliśmy jako namiastkę sprzętu ciężkiego tylko francuskie 155 mm (krótkie) i to w bardzo niedostatecznej ilości. Pomyślał o tym i sprawę doprowadził do końca generał Zamorski jako Szef Oddziału I i to jest jego zasługą. Atoli zakupienie tego właśnie moździerza 220 Skody (a nie innego z licznych modeli Vickersa, Schneidera czy Boforsa) była fatalnym błędem, za który odpowiedzialność ponosi pułkownik Bolt jako artylerzysta (przynajmniej z patek) i Szef Departamentu Artylerii, oraz komisja przez niego powołana. Był to sprzęt okropnie niezdarny, przewożony w trzech częściach, których zmontowanie i przygotowanie do strzału wymagało siedmiu godzin pracy obsługi. Największy celownik wynosił tylko dziewięć kilometrów, a siła pocisku wystarczała tylko na przebicie betonu o grubości jednego metra. W chwili zakupu przez nas u Skody był to, więc sprzęt już przestarzały względnie tak wadliwy konstrukcyjnie, że nie odpowiadał ani wymogom wojny ruchowej ani pozycyjnej. Nie nadawał się też do zwalczania fortyfikacji stałych w Prusach Wschodnich, które wszystkie miały schrony betonowe o grubości półtora do trzech metrów. (Umocnień Odry, jako późniejszych w czasie, tutaj nie przytaczam rozmyślnie).

Nawiasem tylko jeszcze podkreślam, że „tabele strzelnicze”, sprzedane nam wraz ze sprzętem przez Skodę, okazały się… w roku 1938 zupełnie błędne, i na wystrzelanie nowych, prawidło­wych już tabel, zużyto w Zielonce masę niesłychanie kosztownych pocisków i jedną lufę.

W okresie tym zakupiono też licencję na wyrób karabinów maszynowych „Browning” i zaopatrzono Armię w tę broń.

Poza tym, jak już wyżej przytoczyłem, „…przepadła sprawa dział przeciwlotniczych Driggsa, c.k.m. plot. i ppanc. Qerlikona… i ponownie dział plot. Boforsa. Wszystko to w latach 1931, 1932, 1933…” (L.dz.994/A/40).

Stan uzbrojenia naszego wojska był w maju 1935 roku pro­porcjonalnie znacznie gorszy, niż wojska francuskiego czy nie­mieckiego w sierpniu 1914 roku, zwłaszcza pod względem arty­lerii wszystkich kalibrów.

Generał Składkowski w swej książce „Strzępy meldunków” wspomina z dumą, że któregoś dnia referując jako Szef Admi­nistracji Armii i zauważywszy, że Marszałek Piłsudski jest w dobrym humorze… ośmielił się zameldować, że jeszcze jedną dywizję udało się dozbroić w polskie karabiny…, a generał Zamorski — pisze, że przyczynił się jako Szef Oddziału I Sztabu Głównego do zakupu artylerii najcięższej, było to… „koroną moich ówczesnych przestępstw. Straszył mnie generał Gąsiorowski konsekwencjami w razie, gdy Marsza­łek się o tym dowie”.

Do spraw tych powrócę jeszcze przy rozpatrywaniu goto­wości naszego wojska w przededniu wojny.

Konkluzja za okres: maj 1926 – maj 1935

— Pod względem wojskowym był to czas bezpowrotnie i bezużytecznie dla Polski stracony, (gdy Rzesza dopiero zaczynała się zbroić — od 1928 tajnie, od 1933 jawnie i Sowiety w ogóle nie były jeszcze brane pod uwagę).

— Marszałek Piłsudski, bowiem, zajęty nadmiernie innymi sprawami:

— Sam nie miał czasu, a później i zdrowia, aby się wojskiem samemu zająć,

— Ludziom dalekowzrocznym i dobrej woli (jak generało­wie Piskor, Zamorski) nie pozwalał pracować, a nawet zakazywał pracować.

Toteż Inspektorowie Armii nic nie robili, Sztab Główny nic nie robił, a M.S.Wojsk, tylko niezbędną pracę pokojową. W szczególności: planów wojny nie przygotował ani G.I.S.Z., ani Oddział III Sztabu Głównego. Oddział II zbierał wiadomości i wydawał komunikaty i opracowania, których nikt nie czytał z wyższych dowódców i z których nie wyciągano żadnych wniosków praktycznych. Oddział I miał zakaz pracy, Oddział IV i Wydział Komunikacji Wojskowych chronicznie nic nie robiły. M.S.Wojsk, „zawiadywało budżetem” i wymyślało ciągle to nowe sposoby uprzykrzania wojsku życia tak papierową robotą jak ciągłymi zmianami przepisów mundurowych itp.

Generał Składkowski jako Szef Administracji Armii pokazywał poza tym od czasu do czasu panom posłom na Sejm wzory naszej motoryzacji i uzbrojenia. Wojsko tego uzbrojenia wprawdzie nie posiadało, ale prasa rządowa mogła robić reklamę i usypiać czujność społeczeństwa, pisząc o wspaniałym, nowoczesnym uzbrojeniu naszego wojska. „Byczo jest”, mówił generał Składkowski z zadowoleniem.

Wojsko, to znaczy „linia” na ogół pracowało bardzo poważnie, sumiennie i dużo, ale nie z jego winy — na poziomie 1914 roku, walcząc bezustannie z niesłychanymi trudnościami, jak katastrofalnie niskie stany, brak koni, umundurowania, sprzętu i pomocy wyszkoleniowych, butów i innego koniecznego wyposażenia. Pułki artylerii w tym okresie były tylko pułkami z nazwy. Faktycznie były to tylko w czasie przybycia rekrutów, to jest od 1 marca, ośrodki dość lichego z braku czasu wyszkolenia podstawowego, a od września, — gdy zwolniono starszy rocznik — zamieniały się na folwarki, w których oficerowie pełnili obowiązki ekonomów, a kanonierzy byli fornalami dla pracy przy zwożeniu owsa i siana, żywności dla kwatermistrza i czyszczenia sprzętu. O szkoleniu oczywiście nie mogło być mowy. Mimo to, zgodnie z „terminarzem” szły obszerne meldunki o szkoleniu. Dowódcy pułków musieli kłamać, aby im konie nie pozdychały z głodu i brudu, a sprzęt nie zmarniał z braku pielęgnacji. W centrali dobrze ten stan artylerii znano z bezustannych meldunków pisemnych i ustnych, tak dowódców grup artylerii, jak i dowódców pułków. Życie zaś zmuszało dowódców pułków do składania fałszywych meldun­ków, gdyż opinię i pułk by stracili, gdyby liczne przybywające do pułku komisje stwierdziły zły stan koni lub sprzętu. O ludzi nikt nie pytał. Wiedzieli o tym wszyscy oficerowie i uczyli się kłamać.

— Wojsku brakowało nie tylko nowoczesnego sprzętu i uzbrojenia we wszystkich rodzajach broni, ale brakło mu nawet tych najniezbędniejszych i podstawowych części uzbrojenia i wyposażenia pokojowego, które nawet nasze, tak ubogie tabele polskie, przewidywały, jak na przykład ostrogi, maski, hełmy, sprzęt o.p.l, sprzęt optyczno-mierniczy w artylerii, uprzęż, wozy taborowe itp. Oficerowie często z własnej gaży kupowali gwoź­dzie do butów żołnierzy, kredę do pisania itp.

— Plan mobilizacji faktycznie nie istniał, bo był zupełnie nieaktualny.

Toteż w maju 1939 roku mobilizacja byłaby niemożliwa, a wojna, prowadzona przez nas bez najpotrzebniejszego sprzętu, uzbrojenia i wyposażenia „…trwałaby jeden dzień.

W tym punkcie Marszałek Śmigły-Rydz ma rację.

A generał Zamorski, w końcu wojny „wygryziony” ze Sztabu Głównego, powiedział odchodząc generałowi Gąsiorowskiemu: „…gdyby wojna wybuchła natychmiast, wiem, że musiał­bym być rozstrzelany od razu przed grobem nieznanego żołnie­rza, ale miałbym tę satysfakcję, że patrzyłbym na jego śmierć, bo on byłby rozstrzelany pierwszy…”

Wręczył też generałowi Gąsiorowskiemu pismo w zalako­wanej kopercie z pieczęcią „mob” za L.dz.260/mob/35 z datą 25 stycznia 1935 roku, w którym między innymi pisze:

  1. Mobilizacja władz…..nie istnieje wcale,
  2. Mobilizacja oficerów….. nie przygotowana wcale,
  3. Mobilizacja wojska….. tabele nieaktualne,
  4. Jeżeli będziemy się mobilizować do przyszłej wojny w ten sposób, to powtórzymy błąd armii austriackiej z 1914 roku, z dodatkiem naszego bałaganu z roku 1918,
  5. ….. plan transportów przestał istnieć…..
  6. Stan powyższy znany mi od roku 1927 i niejednokrotnie referowany przełożonym, którzy zresztą dokładnie o tym są poinformowani, pogorszył się ostatnio zasadniczym rozdźwiękiem w pracach M.S.Wojsk, i kilku „specjalistów”, specjalnie powołanych, a Sztabem Głównym. Wprawdzie ostatnio po odejściu generała Langnera udało mi się doprowadzić dzięki ppłk Sierosławskiemu i płk Ulrychowi do harmonijnej współpracy, co jednak nie może doprowadzić do likwidacji planu „S” ciążącego ciągle nad Armią. Stwierdzam z naciskiem, że wszelkie te roboty nie zmieniły nic z groźnego stanu obecnego. Doprowadziły tylko do ujawnienia zasadniczej tajemnicy odprawy w Brześciu nad Bugiem mobilizacji 33.D.P., podczas gdy zasady tej odprawy wykonane nie są i mob. tych 3 D.P. nie istnieje, do tego stopnia, że faktycznie nie wiadomo, z czego mają te 3 D.P. poza pokojowymi powstać.
  7. Podkreślam to z poczuciem całkowitej odpowiedzialności za to, co piszę z tym, że wydaje mi się, iż Pan marszałek przekonany jest, że zarówno odprawa w Krakowie jak w Brześciu nad Bugiem są zrealizowane, tymczasem ani jedno, ani drugie.
  8. System pracy studiami, robionymi przez różnych ad hoc specjalistów w postaci generała Wołkowickiego i płk Lewińskiego bez wcielania studiów w czyn w nowym planie, czy zmianach w poprzednim jest systemem zgubnym i twierdzę to z całą świadomością, prowadzącym w chwili mobilizacji najkrótszą drogą do katastrofy…
  9. Tymczasem jednak istnieje kategoryczny zakaz Pana Marszałka wprowadzania jakichkolwiek zmian w planie obecnym, czy przystępowania do opracowania planu nowego, jak również wydania nowych organizacji wojennych, bo dawne są z roku 1923
  10. ……
  11. W końcu, jeśli chodzi o materialną stronę, przygotowa­nia naszego wojska do wojny, to podkreślam, pominąwszy wszystko inne, co można o tym napisać, jedno:

Możemy się bić około miesiąca do dwóch, bo na tyle czasu mamy zapalników. Na to zagadnienie zwracałem uwagę przełożonym w czasie ubiegłych lat kilkakrotnie bez rezultatu. Cóż z tego, że mamy amunicji piechoty na sześć miesięcy? Bez artylerii możemy najwyżej powtórzyć partyzantkę Burów z roku 1901.

Armia bez oficerów z jednej strony, bez amunicji artyleryjskiej i taborów z drugiej strony — może chwalebnie zginąć, — ale bić się nie może!

  1. Do żadnej wojny gotowi nie jesteśmy! Odchodząc z wojska melduję to Panu Generałowi, bowiem jakkolwiek chętnie dzielę się swoją zasługą, chętnie ponoszę odpowiedzialność za czyny przeze mnie popełnione, nie chcę w przyszłości ponosić odpowiedzialności, zwłaszcza moralnej, za stan, w jakim pod względem przygotowań mob. znajdzie się nasze wojsko, albowiem Panu Generałowi przyczyny takiego stanu rzeczy są najdokładniej znane, a razem z tym i to, że odpowiedzialności za to nie ponoszę.
  2. Powyżej poruszyłem tylko odcinek Armii samej — pozostaje dziedzina mob. Państwa, którą zajmowałem się swego czasu jako p.o. zastępcy Szefa Sztabu. Na rozkaz Marszałka zajmować się przestałem. Stwierdzam, że o tym zagadnieniu nie myśli poważnie nikt. W niektórych ministerstwach robi się małe, drobne rzeczy z inicjatywy dogorywających tam wydziałów woj­skowych, ale faktycznie przygotowania samego aparatu pań­stwowego do zmobilizowania się nie istnieją, mob. pieniężna nieprzemyślana, mob. przemysłu i handlu na bezdrożu — prawie nie istnieje, mob. policji państwowej nie istnieje, mob. K.O.P. nie istnieje, doskonała kadra Straży Granicznej niewykorzystana.

{—) Kordian ZAMORSKI

generał brygady

Przez długi czas po złożeniu tego pisma, które w odpisie posłałem do G.I.S.Z., oczekiwałem wielkiej burzy z procesem sądowym włącznie. Nic podobnego nie nastąpiło, mimo że gen. Gąsiorowski raport ten przeczytał. Raport ten był znany rów­nież następcy generała Gąsiorowskiego, generałowi Stachiewiczowi…” (L.dz.994/A/40).

 

 Przypisy źródłowe

[1] Z setek przykładów tylko dwa:

- Jesienią 1923 roku w Lednogórze pod Gnieznem, podczas manewrów miedzygarnizonowych, koloniści niemieccy — wbrew obowiązującej ustawie — odmówili oddziałom Wlkp. Brygady Kawalerii kwater. Kwatery oczywiście zajęto.

- W lutym 1933 r., podczas ćwiczeń zimowych 8.D.P., koloniści niemieccy we wsi Nowy Dwór pod Modlinem przeciwstawili się siłą zakwaterowaniu dyonu C.p.a.l. — Dyon oczywiście kwatery zajął.

[2] Prowokowane częstokroć przez czynniki rządowe zajścia akademickie we Lwowie, Poznaniu, Warszawie, w końcu nawet w arcy-sanacyjnym Wil­nie. W jednej z tych sławnych „bitew” ulicznych z polską młodzieżą akademicką policją i sikawkami straży ogniowej dowodził „zwycięsko” generał dywizji (lekarz-ginekolog) Sławoj-Składkowski. Polem bitwy było Krakowskie Przedmieście w Warszawie, a brutalność postępowania policji ustępowała chyba jeszcze większej brutalności w tłumieniu sprowokowanych przez sanację zajść akademickich w 1958 r. we Lwowie.

[3] W jednym wypadku za trumną gen. Orlicza-Dressera szły trzy kłócące się o emeryturę „wdowy”, w innym zaś trzech mężów tej samej pani było w wojsku polskim równocześnie zawodowymi oficerami (ppłk art. Nałęcz-Gębicki, gen. Jatelnicki, płk int. Meksz). Dalszej „kariery” tej pani nie znam, ale nasuwa się pytanie, po co istniały komisje małżeńskie

[4] Informacja od jego kolegi szkolnego i dobrego znajomego z Kalisza, ppłk dypl. piech. Spytek-Pstrokońskiego Stanisława.

[5] Brzmienie tego wywiadu nadesłał do M.S. Wojsk, w Paryżu ppłk dypl. Rudnicki Tadeusz z nadmienieniem, że oryginał wywiadu posiada p. Birkenmayer i mjr s.s. Lepecki Mieczysław.

[6] Interesujące pod tym względem jest krótkie studium historyczne: prof. dr Michał Bobrzyński „Wskrzeszenie Państwa Polskiego 1918-1923 r.”.

[7] Gen. Stanisław Haller, „Wypadki majowe”, Warszawa 1926.

[8] Z odezwy do Narodu Prezydenta R.P. Wojciechowskiego z 12 maja

[9] Żeligowski, Konarzewski, bracia Wróblewscy, Kwaśniewski.

[10] Tu nasuwa się pytanie, na jakiej zasadzie prowadził Marszałek Piłsud­ski te „egzaminy”? Jakie wykształcenie wojskowe i jakie dalsze studia wojskowe dawały mu do tego tytuł i kwalifikacje? Jakie więc kryteria były decydujące w jego ocenie kandydatów na wyższych dowódców?

[11] Obecnie, na terenie Wielkiej Brytanii, oficer, który tu ma rodzinę (żonę i czworo dzieci), otrzymuje dodatek tylko za troje. To chyba nieporo­zumienie. Przecież trudno przypuszczać, aby oficer płodził dzieci z myślą o otrzymaniu dodatku. Wiadomo, że koszt wychowania dziecka jest nie­współmiernie wyższy niż ten dodatek. Poza tym oficerów z tak liczną rodziną jest przecież — niestety — bardzo mało. Skarb, więc też na tym nie straci, dając na czwarte czy piąte dziecko

[12] Błędnie u nas nazywano sprzętem „ciężkim” „155″ a nawet „105″. Był to sprzęt średni. Ciężkim nazywa się sprzęt powyżej 155 do 250, „najcięższym” zaś kalibry od 280 wzwyż

Opublikowano za: http://www.ojczyzna.org/ZASOBY_WWW/DOKUMENTY/Gen.MODELSKI_PRZYCZYNY_KLESKI_WRZESNIOWEJ_1939R/

 

PS. Kształtowanie nowoczesnej politycznej myśli narodowej, wymaga kształtowania oddolnie obywatela, jako odpowiedzialnego członka Wielkiej Rodziny, jaką jest Naród i jego organizacji, jaką jest Państwo, z uwzględnieniem oddziaływań geopolitycznych. Wykształtowanie własnych elit narodowych jest w obecnych czasach niewystarczające, po wielu doświadczeniach ich eksterminacji w czasach wojen i powstań lub niszczących działań antyelit stworzonych przez ośrodki zewnętrzne, w tym globalistyczne. Podstawą wychowania Obywateli, jako świadomych politycznie i społecznie członków Narodu, jest wyciągnięcie wniosków z naszej historii prawdziwej, nie tylko z ostatnich 3 wieków, ale co najmniej 2-3 tysięcy lat.

Polecamy więc, zwłaszcza dla Dociekliwych i Samodzielnie Myślących przeczytanie w tym temacie i przeanalizowanie, co najmniej zamieszczone na poniższych linkach teksty o trudnej historii naszego kraju w ubiegłym wieku oraz artykułów o charakterze geopolitycznym i połączenie wielu „puzli” w pełniejszy obraz. Zalecamy czytanie i analizowanie w podanej kolejności.

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/uszkujnik-paradoksy-historii-tajna-historia-rosji-europy-i-swiata/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/09/grupa-bilderberga-globalna-mafia-polityczna/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/mit-odzyskania-niepodleglosci-11-listopada-bez-pilsudskiego/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/marek-j-toczek-w-95-rocznice-bitwy-warszawskiej-cz-i/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/wiceadmiral-rmarek-j-toczek-w-95-rocznice-bitwy-warszawskiej-cz-ii/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/bereza-kartuska/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/jak-sanacja-doprowadzila-do-katastrofy-politycznej-i-militarnej-ii-rp/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/gen-izydor-modelski-wojskowe-przyczyny-kleski-wrzesniowej-1939-r-czesc-i-1/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/gen-izydor-modelski-wojskowe-przyczyny-kleski-wrzesniowej-1939-czesc-i-2/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/gen-izydor-modelski-wojskowe-przyczyny-kleski-wrzesniowej-1939-r-czesc-ii/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/gen-izydor-modelski-wojskowe-przyczyny-kleski-wrzesniowej-czesc-iii-podczas-wojny-i-zakonczenie/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/robert-grunholz-prawda-o-pilsudskim/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/wiceadm-r-marek-toczek-11-listopada-1918-r-odzyskanie-wlasnej-panstwowosci-polski-marsz-na-morze/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/dariusz-kosiur-1-sierpnia-1944-roku-syjonistyczna-zbrodnia-na-polakach/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/klamstwa-i-falszerstwa-ekonomii-polityki-i-historii/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/zydowski-kapitalizm-niszczyl-ii-rp-dzisiaj-niszczy-iii-rp/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/zadruga-1939r-zrodla-impasu-sprawy-zydowskiej/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/leslaw-michnowski-powstrzymac-iii-wojne-swiatowa-czesc-i/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/leslaw-michnowski-ekohumanizm-albo-globalna-katastrofa-czesc-ii/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/06/marek-s-program-eliminacji-polakow/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/miroslaw-krol-roman-dmowski-i-jego-przelom-polityczny/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/09/wiceadmiral-r-marek-j-toczek-jeszcze-raz-o-racji-stanu/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/wlodzimierz-bojarski-trzeba-poznac-partnerow-wspolpracy-miedzynarodowej/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/09/dr-dariusz-maciej-grabowski-czy-europa-bedzie-gniazdem-dla-orla-i-sokola/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/09/romuald-starosielec-przyszlosc-polskiej-polityki-wschodniej/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/prof-wlodzimierz-bojarski-trudna-polityka-wschodnia/

http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/10/dr-krzysztof-lachowski-przemiany-swiadomosci-i-paradygmatow/

Wnikliwe przestudiowanie i przemyślenie zawartych treści zaoszczędzi czytania kilkudziesięciu tysięcy stron, w tym zwłaszcza gazetowej „sieczki”, gdzie ważna prawda ukryta jest w mieszance wielkich kłamstw z mało ważną prawdą, która służy jedynie uwiarygodnieniu wielkich kłamstw.

Więc trzeba czytać i analizować, analizować, analizować… i wydobywać ważną prawdę na powierzchnię oraz … realizować według zasady australijskich Aborygenów: „Musisz stać się tą zmianą, którą chcesz widzieć w świecie.”

Redakcja KIP

Comments

  1. nana says:

    Nie mam teraz czasu czytać całości, ale już teraz mogę powiedzieć, że jest to nam, Polakom, potrzebne jak powietrze do oddychania.
    Nareszcie coś poważnego w poważnych kwestiach, a nie wróżenie z fusów i to w dodatku w wykonaniu dyletantów.
    Żałuję, że mam teraz pilne zajęcia i nie mogę przeczytać wszystkiego.
    W ogóle nic bym nie pisała, ale lepszy oddźwięk jakikolwiek niż żaden.
    Z szacunkiem
    nana

  2. nana says:

    Część pierwszą przeczytałam, choć z bólem głowy. Bo to wręcz niesłychane, jak można postępować wbrew już nie tyle nawet normom obowiązującym w każdym wojsku co wręcz zdrowemu rozumowi.
    W każdym razie widać, że w obecnym czasie mamy kontynuację tego samego, acz w wydaniu cywilnym. Także tzw. prawo obowiązujące u nas jest niejako kalką tych nakazów i rozkazów wydawanych przed II. wojną w obrębie wojska polskiego.
    Widać bardzo wyraźnie, że cel był jeden: dezorganizacja i likwidacja polskiego wojska, które mimo zaborów jednak istniało!
    Jako ciekawostkę przytoczę fragment z książki S.Kieniewicza „Historia Polski 1795-1918″, wydanej przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975r.
    W rozdziale 216. Straty ludzkie i gospodarcze:
    Wojna zmuszała setki tysięcy Polaków do udziału w trzech zwalczających się armiach. W czasie pokoju dowództwo rosyjskie powoływało co roku w Królestwie ok. 43 tys. rekrutów na 3 do 4 lat, zależnie od rodzaju broni.
    W zaborze pruskim szacuje się, że brano co roku do wojska na 2 do 3 lat ok. 15 tys. Polaków.
    W Galicji pobór obejmował 33 tys. rekrutów rocznie, w tym połowa Polaków; służba trwała 3 lata.
    Polacy w armii rosyjskiej odbywali tę służbę przeważnie na Syberii; w armii austro-węgierskiej – po części w Bośni; w niemieckiej – rozpraszano Polaków drobnymi grupami po wszystkich korpusach.
    […]
    W toku wojny 1914-1918Austriacy zmobilizowali w Galicji 7,4 mln ludzi; Niemcy na ziemiach zaboru pruskiego ok. miliona, Rosjanie w Królestwie niespełna 600 tys.
    […]
    Było prawdziwą tragedią, że ludzie ci w ciągu 4 lat mieli się zabijać wzajemnie, za obcą sprawę.
    Z mieszkańców ziem, które weszły w skład Polski po 1921r. zginęło w armii rosyjskiej 55 tys., w niemieckiej 110 tys, w austro-węgierskiej 22otys. ludzi.
    Znacznie większe, w porównaniu z żywymi stratami ludzkimi, były rozmiary zniszczeń i strat materialnych. Działania wojenne objęły cały zabór rosyjski, prawie całą Galicję, a z zaboru pruskiego kilka powiatow mazurskich. Długotrwałe walki pozycyjne objęły obszar ok. 85tys.km2. Zniszczono więcej niż połowę mostów oraz blisko dwie trzecie dworców kolejowych, spalono 1,9mln (przeważnie wiejskich) budynków. Bezpośrednie straty wojenne oceniano na 10 miliardów złotych w złocie (blisko 2 mld dolarów).
    Niemniej dotkliwe były straty pośrednie. Ubytek rąk roboczych, żywego i martwego inwentarza, jak również brak nawozów sztucznych doprowadził we wszystkich trzech zaborach do skurczenia się powierzchni zasiewów, a także do spadku wydajności z hektara. W skali trójzaborowej produkcja pszenicy w 1918r wyniosła tylko 35% produkcji przedwojennej […]
    Straty wojenne silniej dotykały gospodarstwa chłopskie,w porównaniu z obszarniczymi; zwłaszcza władze niemieckie dbały o funkcjonowanie folwarków, jako głównych dostarczycieli żywności dla wygłodzonej przez blokadę Rzeszy.
    W sposób rabunkowy eksploatowali niemieccy i austriaccy okupanci zasoby leśne zaboru rosyjskiego. W samym Królestwie wyrąbano w ciągu 3 lat bez ponownego zalesienia, ok. 600 tys. hektarów lasów.

    No więc czy to coś Polakom przypomina? jaka jest obecna polityka Niemiec wobec Polski? czy nie taka sama? Polskie lasy już nie istnieją. To, co PRL pielęgnował i oszczędzał, poszło na przemiał do produkcji płyt wiórowych na rynek państw zachodnich. Nam pozostały wyrąbane lasy i zatrute środowisko naturalne odpadami z fabryk płyt wiórowych.
    A co z naszym przemysłem pod niemieckim protektoratem? – NIE ISTNIEJE !
    A co z naszym, polskim wojskiem pod niemieckim protektoratem? – NIE ISTNIEJE!
    W I. wojnie zginęło w wyniku działań zbrojnych ok. 1mln Polaków – szacunkowo.
    Za czasów PRLu, czyli sojuszu z Braćmi Rosjanami, Polacy zwiększyli populację o 1/3 do 38 mln.
    I co się stało po przejęciu Polski pod niemiecki protektorat?
    Z Polski wyjechało za chlebem ponad 4 mln. głównie ludzi młodych.
    Czyli w Polsce żyje o 4 mln młodych ludzi mniej!
    Więc choć nie było konieczne destabilizować obecnie wojska jak za czasów sanacji – bo wojsko zwyczajnie rozwiązano (przed wojną nie było dokąd wysłać milinów bezrobotnych Polaków, ponieważ na zachodzie również panowało wówczas masowe bezrobocie) to nadwyżki populacyjnej Polaków pozbyto się umożliwiając im emigrację zarobkową,czyli czyniąc z Polaków parobków dla europy zachodniej.
    Metody różne – cel ten sam!
    Osłabić państwo polskie, wynarodowić Polaków, a z niedobitków uczynić mięso armatnie mające napaść na Braci Słowian – Rosjan.

    Generał Izydor Modelski był na tyle człowiekiem honoru, że w głowie zmieścić mu się nie mogło, iż wszystkie te destrukcyjne działania nie były skutkiem niedopatrzenia czy nieudolności, ale że było to działanie pożądane i celowe, wprowadzane z całą bezwzględnością i mające jeden cel: doprowadzić do upadku Polski i degeneracji Narodu Polskiego.
    Co było, to było. Teraz wiemy o tym i to od nas zależy, jak potoczą się losy naszego Kraju i Narodu.
    Zachowując przytomność polityczną, wyznaczając realne i realistyczne cele, możemy uratować zarówno nasz Kraj jak i nasz Naród.
    Dlatego okupant obecny z takim uporem stawia niejakiego Piłsudskiego na pomnikach i dlatego tak namolnie wmawiana jest Polakom bezpośrednia łączność z II. RP, z pominięciem jakże chlubnej i pięknej karty naszej nowożytnej historii z okresu Polski Ludowej.
    Polacy nie mają czasu na gmeranie w historii, na rozliczania słuszne i urojone. Historię należy poznać w najszerszym stopniu i przyjąć ją do wiadomości! A następnie Polacy powinni zająć się restytucją naszej Ojczyzny nie tracąc sił i czasu na mrzonki i bezsensowne zemsty.
    Widzimy dziś, że działanie Polaków jest niewłaściwe i dlatego skutki tegoż działania są dla Polaków niekorzystne.
    By stały się one korzystne dla Polaków, muszą Polacy zmienić zarówno sposób działania jak i sposób myślenia na prawidłowy tak, by możliwe było osiąganie zamierzonych, korzystnych dla Polski i Polaków rezultatów.
    Jakie to są? Każdy to wie, ale nie każdy chce je za takie uznać i stąd problemy.

    • Klub Inteligencji Polskiej says:

      Pani Nano
      Dziękujemy za bardzo dobre uzupełnienie, które także uwypukla, że to nie było efektem bałaganu, zaniedbania, lecz celowego wcześniejszego zaplanowania i realizacji metodycznej eksterminacji ludzi oraz niszczenia bazy materialnej, cofających pozostałą po wojnie ludność i kraj w rozwoju, w stosunku do innych krajów, głównie z Zachodu.

Trackbacks

  1. […] Wygaszone zakłady pracy, strona Facebook http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/11/gen-izydor-modelski-wojskowe-przyczyny-kleski-wrzesni… GEN. IZYDOR MODELSKI: WOJSKOWE PRZYCZYNY KLĘSKI WRZEŚNIOWEJ 1939 r. CZEŚĆ I.1 […]

Wypowiedz się